Η επιφάνεια {LF}των λέξεων, {LF}ο πλούτος {LF}των συναισθημάτων

«Το έργο του νορβηγού συγγραφέα Γιον Φόσε “Κάποιος θα ‘ρθει” παρουσιάζει από σήμερα στο θέατρο του Νέου Κόσμου η Αιωρία. Η μετάφραση και η σκηνοθεσία είναι της Κατερίνας Σαρροπούλου… Παίζουν: Δημήτρης Λιγνάδης, Γιώργος Πυρπασόπουλος και η Αλεξάνδρα Μπουλούκου. Ο Γιον Φόσε είναι από τους σημαντικότερους ευρωπαίους νέους συγγραφείς και έχει διακριθεί με το Βραβείο Ιψεν το 1996». Η αναγγελία των «ΝΕΩΝ» στο φύλλο της 24ης Μαΐου 2001 παρουσίαζε στο κοινό έναν σχετικά άγνωστο – τότε – δημιουργό, ο οποίος είχε αποκτήσει ήδη μία φήμη 20 ετών στην πατρίδα του και το ευρωπαϊκό θέατρο. Ο 42χρονος εκείνη την περίοδο Φόσε – γεννημένος το 1959 στο Haugesund – είχε εκδώσει το πρώτο του μυθιστόρημα «Κόκκινο, μαύρο» το 1983, αφού ολοκλήρωσε τις σπουδές Συγκριτικής Λογοτεχνίας και δίδαξε στην Ακαδημία Δημιουργικής Γραφής στο Hordaland. Το 1992-93 ακολούθησε το πρώτο θεατρικό του έργο «Κάποιος θα έρθει», που ανέβηκε τελικά το 1996, και το 1994 το «Και δεν θα χωριστούμε ποτέ».

Σε εκείνα τα πρώτα έργα διαφαίνονταν οι άξονες που θα τον απασχολούσαν στη μετέπειτα διαδρομή των τεσσάρων δεκαετιών έως τη χθεσινή βράβευσή του με το Νομπέλ Λογοτεχνίας: ο θάνατος ως μεταφορά της ίδιας της τέχνης («η λογοτεχνία είναι νεκρή – ο αναγνώστης τη φέρνει στη ζωή»), η απώλεια, το έλλειμμα των ανθρώπινων σχέσεων και της επικοινωνίας. Οσο σχηματικά κι αν ακούγονται, ανταποκρίνονται στο σύμπαν που χτίζει ο Φόσε με έμπνευση από τον γερμανό ποιητή Γκέοργκ Τρακλ και αναλογίες προς το θέατρο του Μπέκετ (αν και ο Νορβηγός έχει διακριτούς και ολοκληρωμένους χαρακτήρες) ή του Τόμας Μπέρνχαρντ (πιο «επιθετικός» στην αφήγηση). Πάντως όχι του Ιψεν. Παρόλο που η σύγκριση είναι μάλλον αυτόματη λόγω της κοινής καταγωγής, ο ίδιος υποδεικνύει την παρερμηνεία. «Οταν ήμουν νέος, δεν μου άρεσε καθόλου ο Ιψεν, καθώς θεωρούσα πως τα έργα του ήταν κάπως “τεχνητά”. Αρχισα να ενδιαφέρομαι για τη δουλειά του μόνο αφού δούλεψα στο θέατρο… Πλέον τον θαυμάζω πολύ, είναι ο δαίμονας του θεάτρου, όπως τον χαρακτηρίζω, ο πιο σκοτεινός συγγραφέας που υπήρξε ποτέ. Ο Ιψεν ήξερε να μισεί και τον θαυμάζω πολύ για αυτό. Απεικονίζει… τις ασυγκράτητες δυνάμεις που καταστρέφουν τις ζωές των ανθρώπων. Μιλάει για αυτό το θέμα χωρίς να δείχνει έλεος. Θαυμάζω τον Ιψεν, αλλά δεν τον αγαπώ. Το μίσος για το οποίο μιλάει ο Στρίντμπεργκ είναι φυσιολογικό, γιατί συνδέεται με την αγάπη. Αντιθέτως, στα γραπτά του Ιψεν δεν υπάρχει αγάπη, ούτε στο ελάχιστο», δήλωνε σε συνέντευξή του στη θεατρική επιθεώρηση «Revistascena». Και στη Merve Emre για το «New Yorker» συμπλήρωνε τον Νοέμβριο του 2022: «Σε σχέση με τον Ιψεν, στα δικά μου κείμενα υπάρχει ένα είδος συμφιλίωσης. Ή, για να χρησιμοποιήσω τη λέξη των καθολικών – μια χριστιανική λέξη –, υπάρχει η ειρήνη».

Μινιμαλισμός

Η αναφορά στη θρησκεία δεν είναι τυχαία, καθώς ο Φόσε από νεαρός κομμουνιστής και αναρχικός, ένας άθεος χίπης που αγαπούσε τη νορβηγική ύπαιθρο, έχει μεταστραφεί στον καθολικισμό από το 2012. Και μπορεί ο ίδιος να μην είναι καθόλου διδακτικός μέσα στα θεατρικά του, αλλά όλα καλύπτονται από την ανθρώπινη υπαρξιακή αγωνία με έναν μινιμαλισμό έκφρασης, επανάληψη φαινομενικά απλοϊκών κινήσεων και εκφράσεων, καθώς και ελλειπτικές προτάσεις. «Σε μια εποχή όπου κυριαρχεί το μεταδραματικό θέατρο, ο Φόσε υπερασπίζεται τη “φωνή της γραφής” και κάνει πράξη την πίστη του, ότι η δραματουργία γράφεται πρωτίστως με λέξεις, όχι με ιδέες», τονίζει η θεατρολόγος Δηώ Καγγελάρη, διευθύντρια Σπουδών στη Σχολή του Εθνικού Θεάτρου. «Δεν είναι τυχαίο ότι ως συγγραφέας θαύμαζε τον Μορίς Μπλανσό. Είναι ένας ποιητής του θεάτρου που εκφράζεται με μια τέχνη του ελάχιστου, προτιμώντας να θέτει ερωτήσεις αντί να δίνει απαντήσεις. Οι χαρακτήρες του θα μπορούσαν να είναι μακρινοί απόγονοι του ιψενικού θεάτρου, αλλά ενώ είναι αναγνωρίσιμοι, πρόσωπα της διπλανής πόρτας, ταυτόχρονα είναι απόμακροι, το καθημερινό είναι συγχρόνως ονειρικό, σχεδόν παραμυθικό. Οπως ωραία έχει ειπωθεί, αν και τα θεατρικά του έργα αναφέρονται σε σύγχρονες ιστορίες, είναι σαν να ξεκινούν με τη φράση “μια φορά κι έναν καιρό…”. Οι διάλογοι εκφέρονται από τα πρόσωπα, αλλά μοιάζουν με φωνές που έρχονται από μακριά. Το μύχιο στοιχείο γίνεται οικουμενικό. Στο θέατρό του ακούς τη σιωπή. Είναι ένας συγγραφέας που πρέπει να τον αφουγκραστείς. Στην Ελλάδα, αυτή τη συνομιλία με το ανείπωτο και τη σιωπή του πέτυχε εξαιρετικά ο Γιάννης Χουβαρδάς – όπως στη Γαλλία ο Κλοντ Ρεζί, που του άνοιξε τον δρόμο για την ευρωπαϊκή καθιέρωση. Το “Τόσο όμορφα” που μας πρωτοπαρουσίασε στο Αμόρε είναι από τις καλύτερες παραστάσεις του ελληνικού θεάτρου». Δεν είναι τυχαίο, εξάλλου, ότι τα έργα του στο ευρωπαϊκό θέατρο ανέβηκαν και από άλλους σημαντικούς σκηνοθέτες, όπως οι Τόμας Οστερμάγερ και Πατρίς Σερό.

Στις υπόλοιπες δημιουργίες του περιλαμβάνονται ποιητικές συλλογές, δοκίμια και μεταφράσεις (ανάμεσά τους των τριών ελλήνων τραγικών), θεατρικά και μυθιστορήματα, όπως: «Το παιδί», «Το όνομα», για το οποίο τιμήθηκε με το Βραβείο Ιψεν, «Η νύχτα τραγουδά τα τραγούδια της», «Ονειρο φθινοπώρου», «Μια μέρα καλοκαιριού», «Παραλλαγές θανάτου» (εντάχθηκε στο «Τρία έργα» μαζί με τα «Κάποιος θα ‘ρθει» και «Κοιμήσου, γλυκό μου παιδάκι», εκδ. Αγρα, μτφ. Κατερίνα Σαρροπούλου, 2007), «Χειμώνας» (στα ελληνικά από τις εκδ. Ανατολικός, μτφ. Ελένη Σταυροπούλου – Liv Nilsen Garras, 2002), «Κορίτσι στον καναπέ» και η «Επταλογία» (το πρώτο μέρος της οποίας «Το άλλο όνομα» κυκλοφόρησε πέρυσι από τις εκδ. Gutenberg, μτφ. Σωτήρης Σουλιώτης, ενώ το δεύτερο αναμένεται εντός του 2024).

Η παιδική ηλικία

Εκτός άλλων, σημαντική θέση σε αυτά έχει η επιστροφή στην παιδική ηλικία – εκεί οι σελίδες του Φόσε γίνονται από τις καλύτερες στην εργογραφία του. Αλλά και πάλι υποκρύπτουν μια αμφισημία, η οποία ξεκινά από το γεγονός ότι στην ηλικία των 7 ετών έφτασε κοντά στον θάνατο λόγω ενός ατυχήματος. «Ολοι μου οι χαρακτήρες έχουν τον παιδικό φόβο της εγκατάλειψης. Αυτή είναι η εικόνα: ένα μωρό, ολομόναχο στον κόσμο. Χωρίς επικοινωνία. Ενσωματωμένο βίαια. Εγώ κινούμαι στον ίδιο χώρο όπως οι χαρακτήρες μου και δεν αναλύω τις ιστορίες ανάμεσά τους. Η ανασφάλειά τους είναι πάντα και δική μου. Το θεωρώ σημαντικό να μην παίρνω κανενός το μέρος ηθικά, να μη λέω αυτός έχει δίκιο, αυτός έχει άδικο και να κάνω κριτική», έλεγε ο ίδιος σε παλαιότερη συνέντευξή του (από το πρόγραμμα στις «Παραλλαγές θανάτου»). «Αυτό που θέλω να επιτύχω κατά βάθος είναι να έχουν όλοι δίκιο στα έργα μου – από μια άποψη, και σ’ αυτή την πρόθεσή μου υπάρχει ένα είδος ηθικής. Ολοι μου οι χαρακτήρες έχουν ελαττώματα, όπως όλοι μας – και όλοι μου οι χαρακτήρες έχουν κατά βάθος δίκιο. Πρόκειται για συναισθηματικές καταστάσεις τις οποίες δημιουργώ και με τις οποίες συμπάσχω… Ανταμώνουν και χωρίζουν, πληγώνουν ο ένας τον άλλο, δίνουν χαρά ο ένας στον άλλο, δημιουργούν ο ένας τον άλλο αμοιβαία».