Περί ρεαλισμού και μαγείας

Στο πολιτικό δράμα των ημερών – που εξελίσσεται κυρίως ως καθημερινό τηλεοπτικό σίριαλ – ξεχωρίζουν, νομίζω, τρεις πρωταγωνιστές, τρεις dramatis personae.

Ο πρώτος είναι ο μέσος ψηφοφόρος της Κυριακής. Η πλειοψηφία, υποθέτω, μεταξύ των 70.000 που ψήφισαν Κασσελάκη ψήφισε μ’ ένα ανάμεικτο αίσθημα απογοήτευσης, απελπισίας και προσδοκίας. Τους φαντάζομαι κάπως σαν την Μπλανς Ντιμπουά στο «Λεωφορείον ο Πόθος» του Τενεσί Ουίλιαμς, όταν λέει τη θρυλική φράση «δεν θέλω ρεαλισμό, θέλω μαγεία». Η Εφη Αχτσιόγλου, δυστυχώς για εκείνη, εκπροσωπούσε τον ρεαλισμό στην εκλογική μονομαχία. Ο Κασσελάκης, τη μαγεία. Την ελπίδα πως, κάπως, με μια συνωμοσία των δυνάμεων του Σύμπαντος, αυτός ο άγνωστος, ο ουρανοκατέβατος, ο «εξ Αμερικής αερόλιθος», έχει έρθει εξοπλισμένος με το μαγικό φίλτρο που θα ξανακάνει τον ΣΥΡΙΖΑ κόμμα εξουσίας. Δεν έχει νόημα να αντιπαρατεθεί κανείς με την προσδοκία της μαγείας. Οπως έλεγε η Μπλανς, «δεν θέλω αλήθειες, θέλω αυτό που θα έπρεπε να είναι η αλήθεια».

Ο δεύτερος πρωταγωνιστής είναι το μέσο στέλεχος του ΣΥΡΙΖΑ, με καταγωγή από κάποια εκδοχή της Αριστεράς. Πίστευε πως κληρονόμησε από τις γενιές των πέτρινων χρόνων έναν πολιτικό οργανισμό, από τον οποίο τώρα απειλούν να τον αποβάλουν οι παρείσακτοι, εκείνοι που είχαν γίνει δεκτοί ως μουσαφίρηδες του ψηφοδελτίου Επικρατείας, ως διακοσμητικά μοντέλα της βιτρίνας. Τον νιώθω κάπως σαν τα μέλη της οικογένειας Παρκ, σ’ εκείνη την υπέροχη κορεατική ταινία, τα «Παράσιτα», που το σπίτι τους το καταλαμβάνουν κάποιοι εξωτικοί που τους ξεγέλασαν και ήρθαν ως βοηθητικό προσωπικό.

Και το τρίτο πρωταγωνιστικό πρόσωπο, φυσικά, είναι ο νέος πρόεδρος, ο ίδιος. Συμπαθής, γοητευτικός, ταλαντούχος ίσως, μα προφανώς και παντελώς απαράσκευος για τον ρόλο. Κι όπως τον παρακολουθούμε, όλο και πιο αμήχανο, κάθε μέρα και σ’ ένα διαφορετικό τηλεοπτικό χάπενινγκ, μου περνάει από το μυαλό ότι θα τον ακούσω κάποια στιγμή να συνοδεύει την παραίτησή του από το κόμμα που σπαράσσεται στο όνομά του με την υπέροχη εκείνη φράση του Μαρξ (του Γκράουτσο, όχι του Κάρολου), «δεν θα ήθελα να είμαι μέλος κάποιου κλαμπ (κόμματος) που θα με δεχόταν ως μέλος». Αλλά η πολιτική σπανίως έχει τέτοια αίσθηση του χιούμορ.

Αν κατέβουμε από τη σκηνή του δράματος στην πεζή πολιτική πραγματικότητα, δύο κρίσιμα ερωτήματα περιμένουν την απάντησή τους. Το ένα: Μπορεί, με τον νέο αρχηγό του, που υποσχέθηκε πως μαθαίνει γρήγορα, ο ΣΥΡΙΖΑ να αναστρέψει την πορεία προς την εκλογική του παρακμή; Μπορεί, αν τα «γεγονότα» συνεχίσουν να δοκιμάζουν τις επιχειρησιακές επιδόσεις της κυβέρνησης, να δούμε τους συσχετισμούς να αλλάζουν; Προφανώς, κανείς δεν έχει απάντηση στο ερώτημα και θα ήταν πολύ πρόωρο να δοθεί – έστω και αν οι πρώτες δημοσκοπήσεις μοιάζει να κόβουν τα φτερά. Είναι όμως αυτονόητο πως, για να έχει πιθανότητες να το επιτύχει, ο νέος αρχηγός πρέπει να κάνει γρήγορα το ταξίδι από την επικράτεια της επικοινωνιακής φαντασμαγορίας στην επικράτεια της πραγματικής πολιτικής, από τη μαγεία στον ρεαλισμό. Και, προπάντων, να απαλλαγεί από κάποιους εξ εκείνων που του στάθηκαν, με τους μηχανισμούς και τα ερεβώδη σοσιαλμιντιακά τους δίκτυα, ως τοξικοί σπόνσορες της εκλογής του. Παρατήρηση που συνδέεται με το δεύτερο ερώτημα: Εχουν δίκιο ή άδικο όσοι φοβούνται (και όσοι ίσως ελπίζουν) ότι η εκλογή του νέου προέδρου θα σημάνει την οριστική ρήξη του ΣΥΡΙΖΑ με την πολιτική και πολιτιστική παράδοση της Αριστεράς;

Ας ξεκινήσουμε τη συζήτηση από την αρχή. Πότε άρχισε το κακό; Πότε άρχισε να αμφισβητείται η σχέση του ΣΥΡΙΖΑ με αυτήν την παράδοση; Κάποιοι απαντούν ότι το κακό άρχισε τη στιγμή της «στροφής», όταν μια κυβέρνηση που είχε υποσχεθεί να σχίσει τα Μνημόνια δέχθηκε (και πέτυχε) να διαχειριστεί την εφαρμογή τους. Κάποιοι απαντούν ότι, αντίθετα, το κακό άρχισε όταν, διεκδικώντας την εξουσία με «αντιμνημονιακή» σημαία, ο ΣΥΡΙΖΑ επέλεξε έναν ακροδεξιό λαϊκιστή ως μολυσματικό εταίρο. Νομίζω ότι η κρίσιμη στιγμή είναι άλλη: είναι η στιγμή που η χρεοκοπία χτυπά την πόρτα μας.

Στον ΣΥΡΙΖΑ συγκατοικούσαν τότε δύο εντελώς διαφορετικές αναλύσεις, που οδηγούσαν σε διαμετρικά αντίθετες πολιτικές επιλογές. Η μία εκτιμούσε πως η χρεοκοπία δεν είναι απλώς το σύμπτωμα ενός δημοσιονομικού εκτροχιασμού αλλά η συνέπεια ενός οικονομικού μοντέλου παρασιτικού, άδικου και μη ανταγωνιστικού, που η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση και η κρίση του ευρωσυστήματος έφεραν στα όριά του. Η χρεοκοπία, δηλαδή, ήταν η απόδειξη ότι η κριτική της Αριστεράς σε αυτό το οικονομικό μοντέλο δικαιώνεται και το αίτημά της για έναν προοδευτικό εκσυγχρονισμό εγγράφεται στην ατζέντα. Αλλά η ανάλυση αυτή, που ήταν συμβατή με την αριστερή ταυτότητα αλλά δεν έδινε προοπτική εξουσίας, παραμερίστηκε από έναν λόγο αντιμνημονιακού λαϊκισμού. Η χρεοκοπία είναι μπλόφα, έλεγε ο Αλέξης Τσίπρας, παραμονές του πρώτου Μνημονίου. «Ωραίο το παραμύθι με τον δράκο της χρεοκοπίας», έλεγε σε μια σημαδιακή συνέντευξη στην «Ελευθεροτυπία». «Κράτησε τόσο όσο χρειαζόταν για να καταπιεί ο δράκος τον 14ο μισθό». Η άρνηση του ίδιου του γεγονότος της χρεοκοπίας ήταν το σημείο ρήξης με την πνευματική παράδοση της Αριστεράς. Η πολιτική ρήξη που ακολούθησε, στην αγκαλιά του Καμμένου, με σημαία θεωρίες συνωμοσίας, ως την εκλογική νίκη, ήταν η μοιραία συνέχειά της.

Ο συμβιβασμός με το αναπόφευκτο και η στροφή του 2015 θα μπορούσαν, με όλες τις πικρές συνέπειές τους, να γίνουν ευκαιρία για μια συνολική επανατοποθέτηση στην παράδοση της δημοκρατικής ευρωπαϊκής Αριστεράς. Μα η επανατοποθέτηση αυτή δεν έγινε ποτέ – ούτε καν ύστερα από δύο εκλογικές ήττες. Σαν να συνομολογείται έτσι, σιωπηρά, η παραδοχή πως για να κερδίσει την εξουσία η Αριστερά πρέπει, υποχρεωτικά, να χάσει την ψυχή της. Το είχε κάποτε διατυπώσει, μετά τον μεγάλο «σεισμό» του 1989, ο Ερικ Χόμπσμπομ ως εξής: το χειρότερο για την Αριστερά δεν είναι η διάψευση των προσδοκιών της, είναι η απώλεια της αυτοπεποίθησής της – ακριβώς τη στιγμή που τα δύο μεγάλα προβλήματα του κόσμου, η κλιματική κρίση και οι διευρυνόμενες ανισότητες, απαιτούν μια απάντηση που δεν μπορεί παρά να είναι, μ’ έναν τρόπο, αριστερή. Η διατύπωση είναι, νομίζω, επίκαιρη και σήμερα, τριάντα χρόνια αργότερα.