NON PAPER

Της γλώσσας τα καμώματα

Το ημερολόγιο των επετείων μου λέει ότι σαν σήμερα, το 1974, καθιερώθηκε η δημοτική γλώσσα στα δημοτικά σχολεία της Ελλάδας. Σε λιγότερο από ενάμισι χρόνο, συγκεκριμένα τον Ιανουάριο του 1976, ύστερα από μια πολύωρη σύσκεψη στο υπουργείο Παιδείας υπό τον, τότε, υπουργό Γεώργιο Ράλλη, λαμβάνεται η ιστορική απόφαση της χρήσης της δημοτικής σε όλες τις βαθμίδες της υποχρεωτικής εκπαίδευσης.

Τότε πήγαινα ακόμη στο Λύκειο. Λογικά, θα έπρεπε να θυμάμαι αυτήν τη κοσμογονική αλλαγή. Δεν θυμάμαι τίποτα. Ενώ, για παράδειγμα, έχω μνήμες από την καθιέρωση του μονοτονικού παρόλο που είχα, πλέον, ξεμπερδέψει από το σχολείο. Που σημαίνει ότι, ουσιαστικά, η καθαρεύουσα ήταν ήδη μια νεκρή γλώσσα, κάτι σαν παλιομοδίτικο «κουστούμι» στη διά λόγου επικοινωνία, αυτά που τα κρατάμε μόνο για να ντυνόμαστε μασκαράδες στις Απόκριες. Αλλωστε, κάπως έτσι το είχε πει και ο Ράλλης στην ομιλία του στη Βουλή: «Καθαρεύουσα και δημοτική είναι γνήσια τέκνα της Αρχαίας Ελληνικής. Η καθαρεύουσα όμως, σαν πρωτότοκη, απεβίωσε. Και σήμερα, με το νομοσχέδιο, υπογράφουμε τη ληξιαρχική πράξη του θανάτου της». Μεγάλη εντύπωση είχε κάνει και ο λόγος που εκφώνησε εκείνη την ημέρα ο σπουδαίος Ευάγγελος Παπανούτσος – αυτός ο οποίος σχεδίασε, μαζί με τον Λουκή Ακρίτα, την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση της κυβέρνησης του Γεωργίου Παπανδρέου που δεν ολοκληρώθηκε λόγω χούντας. Είπε λοιπόν μεταξύ άλλων: «Γλώσσα δεν είναι οι λέξεις. Είναι η δομή, το φραστικό κτίσιμο το οποίο στηρίζεται στη γραμματική και το συντακτικό. Αν η γραμματική και το συντακτικό είναι της δημοτικής, βάλτε όποιες λέξεις θέλετε, η γλώσσα θα είναι δημοτική. Και αντίστροφα. […] Τις ξένες λέξεις δεν μπορούμε να τις ελέγξουμε. Οι υγιείς πολιτισμοί δεν φοβούνται τις ξένες λέξεις».

Τι είναι, στην πραγματικότητα, η γλώσσα – είτε δημοτική είτε καθαρεύουσα; Κάτι που τα όριά του καθορίζουν και τα όρια της σκέψης μας όπως έχει πει ο Βιτγκενστάιν; Ενας τρόπος επικοινωνίας; Η πιο «ακριβή» μας πατρίδα, αυτήν από την οποία ουδείς μπορεί να μας ξεριζώσει ενώ μόνο εμείς μπορούμε να προφυλάξουμε από «εχθρούς», «εισβολείς» και «κατακτητές»; ‘Η μήπως όλα αυτά μαζί, όπως πιστεύω εγώ, ένα είδους αποτύπωμα, μια έκφραση που έχει να κάνει με το πνεύμα, την αισθητική, την ψυχή μας, τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο και τον τόπο που θέλουμε να καταλαμβάνουμε εντός του αλλά που ουδεμία σχέση έχει με τη μόρφωσή μας; Διότι, ως προς το τελευταίο, όλοι μας γνωρίζουμε ανθρώπους μορφωμένους που η γλώσσα τους είναι άχαρη, αδέξια, βάρβαρη και άλλους, εντελώς αμόρφωτους, που μιλάνε συναρπαστικά. Αν διαβάσουμε το «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» του Σωτήρη Δημητρίου, θα το καταλάβουμε πολύ καλά αυτό.

Ναι, όπως είπε ο Παπανούτσος, η γλώσσα είναι ένα «κτίσμα». Ενα ας πούμε «σπίτι». Ακούω κάποιους ανθρώπους – όχι πολλούς είναι αλήθεια – να μιλούν και ο τρόπος που χειρίζονται τη γλώσσα μοιάζει με αρχιτεκτονικό σχέδιο. Με ένα διαμέρισμα που η πόρτα του δεν βγάζει κατευθείαν στο σαλόνι αλλά έχει την είσοδο, το χολ, τους διαδρόμους που οδηγούν στα κυρίως δωμάτια. Γι’ αυτό και όταν ρωτάω κάποιους «δασκάλους» μου αν είναι σωστή η τάδε λέξη, παίρνω συχνά την απάντηση: «Ολες οι λέξεις είναι σωστές αν μπορούν να σταθούν σε μια πρόταση και να τη νοηματοδοτήσουν».

Τελικά η γλώσσα είναι ένα ταλέντο που πηγάζει και τροφοδοτείται από την αγάπη μας γι’ αυτούς που μας ακούν. Ακόμη και αν περιορίζονται στον εξής έναν: τον εαυτό μας.

Σχεδόν εμφύλιος

Σιγά που η γλώσσα δεν θα γινόταν αιτία διχασμού στη χώρα μας. Από ίδρυσης Νέου Ελληνικού Κράτους, από το 1834 που καθιερώθηκε ως επίσημη γλώσσα η καθαρεύουσα, η γλώσσα δηλαδή που «καθάρισε» ο Αδαμάντιος Κοραής από «ξένα» και «μιαρά» στοιχεία. Η αντιπαράθεση όμως εξελίχθηκε σε ένα είδος εμφύλιου μεταξύ «καθαρευουσιάνων» και «μαλλιαρών», με συγκρούσεις και νεκρούς, στα «Ευαγγελικά» (1901) και στα «Ορεστειακά» (1903) με αντίστοιχες αφορμές τη μετάφραση του Ευαγγελίου και την παράσταση της Ορέστειας στη δημοτική. Και για την ιστορία, η πρώτη απόπειρα διδασκαλίας της δημοτικής στα δημοτικά σχολεία έγινε το 1917 από την Προσωρινή Κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης.