Μια σύγκρουση με ιστορία και επεισόδια τριών δεκαετιών αλλά με πολύ παλιότερες ρίζες

Η σύγκρουση Αρμενίων – Αζέρων για το Ναγκόρνο Καραμπάχ δεν είναι καινούργια. Εχει ιστορία και πολλά επεισόδια που απλώνονται τις τελευταίες τρεις δεκαετίες αλλά έχουν τις ρίζες τους νωρίτερα.

1              Πώς φτάσαμε ως εδώ;

Κατά τη σοβιετική εποχή, το Ναγκόρνο Καραμπάχ ήταν μια αυτόνομη περιοχή εντός της Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν, πατρίδα τόσο των Αρμενίων όσο και των Αζέρων, αλλά η απουσία εσωτερικών συνόρων καθιστούσε το καθεστώς της σε μεγάλο βαθμό ακαθόριστο. Ολα άλλαξαν όταν η Μόσχα έχασε τον έλεγχο των περιφερειακών δημοκρατιών της και το Ναγκόρνο Καραμπάχ αφέθηκε επίσημα εντός του διεθνώς αναγνωρισμένου εδάφους του Αζερμπαϊτζάν. Εν μέσω της κατάρρευσης της ΕΣΣΔ από το 1988 έως το 1994, οι δυνάμεις της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν ενεπλάκησαν σε μια σειρά συγκρούσεων στην περιοχή. Εκτοτε, επικαλούμενοι ένα δημοψήφισμα του 1991, οι Αρμένιοι του Καραμπάχ κήρυξαν μονομερώς την ανεξαρτησία τους και το κράτος του Αρτσάχ. Επί σχεδόν τρεις δεκαετίες αυτή η κατάσταση παρέμενε σχετικά σταθερή, παρότι διαρκώς υπήρχαν γεγονότα που απειλούσαν την ηρεμία.

Ολα άλλαξαν το 2020, όταν το Αζερμπαϊτζάν ξεκίνησε έναν πόλεμο 44 ημερών για να ανακτήσει εδάφη, κατακτώντας εκατοντάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα του Ναγκόρνο Καραμπάχ και σκοτώνοντας εκατοντάδες Αρμενίους. Αυτό άφησε μόνο έναν δρόμο, τον Διάδρομο του Λατσίν, να συνδέει τον αρμενικό θύλακο με την Αρμενία – ένας διάδρομος που υποτίθεται ότι βρίσκεται υπό την προστασία ρωσικής ειρηνευτικής δύναμης, ως μέρος συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός που είχε επιτευχθεί πριν από τρία χρόνια με τη μεσολάβηση της Μόσχας.

2              Τι συμβαίνει τώρα;

Επί εβδομάδες, η Αρμενία και οι διεθνείς παρατηρητές προειδοποιούσαν ότι το Αζερμπαϊτζάν συγκεντρώνει τις ένοπλες δυνάμεις του κατά μήκος των συνόρων του Ναγκόρνο Καραμπάχ, προετοιμάζοντας μια επίθεση εναντίον των τοπικών αρμενικών στρατευμάτων. Βίντεο που αναρτήθηκαν στο Διαδίκτυο έδειχναν οχήματα του Αζερμπαϊτζάν με ένα ανάποδο σύμβολο «A», που θυμίζει το σύμβολο «Z» που ήταν ζωγραφισμένο σε ρωσικά οχήματα πριν από την εισβολή στην Ουκρανία πέρυσι.

Τις πρώτες πρωινές ώρες της Τρίτης, αρμένιοι αξιωματούχοι του Καραμπάχ ανέφεραν ότι βρισκόταν σε εξέλιξη μεγάλη επίθεση από το Αζερμπαϊτζάν, με σειρήνες αεροπορικής επιδρομής να ηχούν στο Στεπανακέρτ, την πρωτεύουσα. Από τους περίπου 100.000 κατοίκους της περιοχής, το Αζερμπαϊτζάν ζήτησε να «εκκενώσουν» τον θύλακο μέσω «ανθρωπιστικών διαδρόμων» που οδηγούν στην Αρμενία. Ωστόσο, οι αζερικές δυνάμεις ελέγχουν όλα τα σημεία εισόδου και εξόδου και πολλοί κάτοικοι φοβούνται ότι δεν θα τους επιτραπεί να περάσουν με ασφάλεια. Η ανησυχία αυξάνεται για τη μοίρα των αμάχων που παγιδεύονται ουσιαστικά στα διασταυρούμενα πυρά, καθώς και για τον κίνδυνο ενός ακόμη πλήρους πολέμου στην πρώην Σοβιετική Ενωση.

3              Γιατί κλιμακώθηκε η κατάσταση;

Τους τελευταίους μήνες, οι ΗΠΑ, η ΕΕ και η Ρωσία προέτρεψαν το Αζερμπαϊτζάν να παραμείνει στις διπλωματικές συνομιλίες που αποσκοπούν στον τερματισμό της σύγκρουσης οριστικά, αντί να επιδιώξει μια στρατιωτική λύση για να ασκήσει έλεγχο σε ολόκληρη την περιοχή.

Στο πλαίσιο των συνομιλιών στην Ουάσιγκτον, τις Βρυξέλλες και τη Μόσχα, ο αρμένιος πρωθυπουργός Νικόλ Πασινιάν έκανε μια σειρά από πρωτοφανείς παραχωρήσεις, φτάνοντας στο σημείο να αναγνωρίσει το Ναγκόρνο Καραμπάχ ως έδαφος του Αζερμπαϊτζάν. Ωστόσο, η κυβέρνησή του υποστηρίζει ότι δεν μπορεί να υπογράψει μια ειρηνευτική συμφωνία που δεν περιλαμβάνει διεθνώς εγγυημένα δικαιώματα και εγγυήσεις για τους Αρμενίους του Καραμπάχ.

Ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάν Αλίεφ έχει απορρίψει κάθε τέτοια συμφωνία κατηγορηματικά, επιμένοντας ότι δεν πρέπει να υπάρχει ξένη παρουσία στο κυρίαρχο έδαφος του Αζερμπαϊτζάν. Επιμένει ότι ως πολίτες του Αζερμπαϊτζάν όσοι ζουν εκεί θα έχουν τα ίδια δικαιώματα – αλλά συνέχισε τη σκληρή αντιαρμενική ρητορική, συμπεριλαμβανομένης της περιγραφής των αυτονομιστών ως «σκυλιών», ενώ η κυβέρνησή του εξέδωσε γραμματόσημο μετά τον πόλεμο του 2020 που δείχνει έναν αζέρο εργαζόμενο να «απολυμαίνει» το Ναγκόρνο Καραμπάχ.