Να επικρατήσει η δημοκρατία στο Σαχέλ

Ορισμένα γεγονότα είναι πιο αξιομνημόνευτα από άλλα και αποτελούν ορόσημα για μια θητεία. Θα θυμάμαι πάντα την τελετή στην οποία παρέστην τον Δεκέμβριο του 2019 στο Παρίσι, για να τιμηθεί η μνήμη 13 γάλλων στρατιωτών που έχασαν τη ζωή τους στο Μάλι. Ηταν η πρώτη επίσημη συμμετοχή μου ως ύπατου εκπροσώπου της Ευρωπαϊκής Ενωσης για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφαλείας.

Θα θυμάμαι επίσης την επίσκεψή μου στον Νίγηρα τον Ιούλιο. Διαπίστωσα τα απτά αποτελέσματα της συνεργασίας ΕΕ – Νίγηρα με τα εγκαίνια του ηλιακού σταθμού ηλεκτροπαραγωγής Gouro Banda κοντά στο Νιαμέι. Στο Αγκαντέζ, είδα επίσης εκατοντάδες κοινωνικές κατοικίες που κατασκευάστηκαν με τη στήριξη της ΕΕ. Το φιλόδοξο όραμα και η δράση του προέδρου του Νίγηρα Mohamed Bazoum προσέφερε πραγματική ελπίδα σε μια περιοχή που έγινε θύμα μιας αυταρχικής εκτροπής. Να γιατί το στρατιωτικό πραξικόπημα της 26ης Ιουλίου, λίγο μετά την επίσκεψή μου, ήταν ένα σοκ για μένα.

Επειτα από συζήτηση με τους ευρωπαίους ομολόγους μου, παρουσία του υπουργού Εξωτερικών του Νίγηρα και του προέδρου της Επιτροπής της Οικονομικής Κοινότητας των Δυτικοαφρικανικών Κρατών (ECOWAS), θα ήθελα να μοιραστώ ορισμένες σκέψεις μου σχετικά με την κατάσταση στον Νίγηρα και το Σαχέλ.

Πρέπει να διατηρήσουμε αταλάντευτη την υποστήριξή μας προς τον δημοκρατικά εκλεγμένο πρόεδρο Bazoum για «όσο χρειαστεί», ζητώντας την επιστροφή στη συνταγματική τάξη στον Νίγηρα. Διακυβεύεται το μέλλον της δημοκρατίας σε ολόκληρη την περιοχή. Η δημοκρατία που επιθυμεί ο λαός του Νίγηρα, η δημοκρατία που προωθεί η ECOWAS και η δημοκρατία που υπερασπίζεται η ΕΕ σε ολόκληρο τον κόσμο.

Η στήριξή μας στην ECOWAS δεν πρέπει επίσης να κλονιστεί. Δεν υπάρχει περιθώριο για δευτερεύουσες διευθετήσεις ή παράλληλους διαύλους διαμεσολάβησης. Ως Ευρωπαίοι, υποστηρίζουμε εδώ και καιρό την αναζήτηση «αφρικανικών λύσεων στα αφρικανικά προβλήματα». Σε μια στιγμή κατά την οποία η ECOWAS υιοθετεί μια πρωτόγνωρα σταθερή και συνεπή στάση, πρέπει να κάνουμε τα λόγια μας πράξη.

Εκτός από την υπεράσπιση των δημοκρατικών αξιών της, η ΕΕ έχει επίσης μείζον συμφέρον να επανέλθει ο Νίγηρας στην πορεία της συνταγματικής τάξης. Το ενδεχόμενο να πέσει άλλη μια χώρα του Σαχέλ στα χέρια στρατιωτικής χούντας θα είχε εκτεταμένες αρνητικές συνέπειες για την Ευρώπη όσον αφορά την ασφάλεια, τις μεταναστευτικές ροές και τη γεωπολιτική ισορροπία ισχύος. Είναι λάθος να πιστεύεται ότι η στρατιωτική χούντα θα μπορούσε να καταπολεμήσει αποτελεσματικά τα τρομοκρατικά κινήματα ή την εμπορία ανθρώπων. Το καλύτερο ανάχωμα στις απειλές αυτές είναι τα δημοκρατικά κράτη που έχουν τη φιλοδοξία, τη βούληση και τα μέσα να δημιουργήσουν νέες ευκαιρίες για τους λαούς τους.

Ασφαλώς, η πολιτική της ΕΕ έναντι του Σαχέλ δεν ήταν τόσο επιτυχής όσο είχαμε ελπίσει τα τελευταία χρόνια. Μερικές φορές επικεντρωθήκαμε υπερβολικά στη διάσταση της ασφάλειας και μόνο, ενώ οι προσπάθειές μας να συμβάλουμε στην ενίσχυση του κράτους δικαίου και στην παροχή βασικών υπηρεσιών δεν ήταν επαρκείς ή αρκετά ορατές. Η «στρατηγική υπομονή» που δείξαμε προς τις στρατιωτικές χούντες στην περιοχή δεν είχαν άλλωστε συγκεκριμένα αποτελέσματα πέραν της ενθάρρυνσης νέων φιλοδοξιών…

Παρά την αναγκαία αυτή αυτοκριτική δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο χάρτης πορείας της Ευρώπης στο Σαχέλ τα τελευταία χρόνια ήταν δημιούργημα του Σαχέλ. Διαθέσαμε τους στρατιώτες μας, τα χρήματά μας και το πολιτικό μας κεφάλαιο στην περιοχή, διότι μας το ζήτησαν οι χώρες του Σαχέλ.

Τι μπορούμε να κάνουμε τώρα; Να αναστείλουμε την οικονομική στήριξη και τη συνεργασία μας με τον Νίγηρα στον τομέα της ασφάλειας· να εργαστούμε για τη θέσπιση κυρώσεων· και να δείξουμε αλληλεγγύη ως απάντηση στην αδικαιολόγητη απέλαση του πρεσβευτή ενός από τα κράτη-μέλη μας. Ωστόσο, πρέπει ακόμη να προχωρήσουμε περισσότερο. Δεδομένου ότι δεν θα ήταν λογικό να συνεχίσουμε να κάνουμε το ίδιο πράγμα και να αναμένουμε διαφορετικό αποτέλεσμα, πρέπει να υιοθετήσουμε διαφορετική προσέγγιση.

Η συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας, η χορήγηση θεωρήσεων και τα προγράμματα οικονομικής ανάπτυξης πρέπει να επανεξεταστούν και πρέπει να κινηθούμε γρήγορα για να αποφασίσουμε τι πρέπει να αλλάξει – τόσο όσον αφορά τον Νίγηρα όσο και άλλες χώρες σε ολόκληρη την περιοχή του Σαχέλ. Θα πρέπει να επιμείνουμε στην αναμέτρηση με τις στρατιωτικές χούντες χωρίς να πέσουμε στις παγίδες καθεστώτων που στηρίζονται κυρίως στη χειραγώγηση και την παραπληροφόρηση. Εχοντας να δείξουν ελάχιστα αποτελέσματα στις προσπάθειές τους για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας ή την οικονομική ανάπτυξη, οι χούντες της περιοχής θεώρησαν ότι βρήκαν έτσι τα πλέον αποτελεσματικά όπλα τους.

Το Σαχέλ αποτελεί δοκιμασία για ολόκληρη την ΕΕ. Κανείς δεν θα πρέπει να είναι ικανοποιημένος από τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η Γαλλία στην περιοχή. Εχει μετατραπεί σε βολικό αποδιοπομπαίο τράγο για τις χούντες ώστε να «χτίζουν» εύκολα εθνική συνοχή, αποκρύπτοντας παράλληλα τις δικές τους αποτυχίες και καταχρήσεις. Δεν είναι όμως η Γαλλία το πρόβλημα στο Σαχέλ· είναι οι στρατιωτικές χούντες, διότι δεν διαθέτουν τα μέσα για να καταπολεμήσουν πραγματικά την τρομοκρατία ούτε και τη φιλοδοξία να βελτιώσουν την καθημερινή ζωή και τις μελλοντικές προοπτικές των λαών τους.

Οσοι επιχαίρουν, στην Ευρώπη ή αλλού, για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι Ευρωπαίοι στο Σαχέλ δεν εκτιμούν σωστά τι διακυβεύεται. Ολοι θα πληρώσουμε υψηλό τίμημα εάν δεν παραμείνουμε συνεπείς και ενωμένοι. Μόνο μια ενωμένη Ευρώπη μπορεί να επηρεάσει την πορεία των γεγονότων. Οι προσεχείς εβδομάδες θα δείξουν κατά πόσο είμαστε ικανοί να ανταποκριθούμε στις προσδοκίες σε αυτή τη στρατηγικής σημασίας περιοχή.

Ο Ζοζέπ Μπορέλ είναι ύπατος εκπρόσωπος της ΕΕ για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφαλείας και αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.