Μεταπολιτική ή παραπολιτική;

Ο όρος «μεταπολιτική» δεν μου αρέσει. Oχι μόνο γιατί το «μετά» έχει υποστεί πληθωρισμό (μετα-αλήθεια, μεταβιομηχανική κοινωνία,…), αλλά κυρίως γιατί η χρήση τούτης της ουδέτερης πρόθεσης υποδηλώνει μια αμηχανία καθόλου αθώα: τι ακριβώς συμβαίνει ή έχει συμβεί; Τι οφείλουμε να σκεφτούμε κριτικά;

Δύσκολα θα διαφωνούσε κανείς με το ότι στις «κανονικές» νεωτερικές κοινωνίες, δηλαδή στις λεγόμενες «αστικές δημοκρατίες», τόσο οι όροι λειτουργίας της κεντρικής πολιτικής εξουσίας (σύνταγμα, διάκριση εξουσιών, Κοινοβούλιο, πολιτικά κόμματα) όσο και η καθαυτό άσκησή της (μονοπώλιο της «νόμιμης βίας» και τα συναφή) διαβιούν εντός ακραιφνούς νεωτερικότητας. Κορυφαία δημοκρατική στιγμή θεωρείται πάντα η στιγμή των («αδιάβλητων») εθνικών εκλογών. Καμιά «μεταπολιτική» δεν υπεισέρχεται εδώ. Μόνον που σήμερα το όλο ζήτημα της δημοκρατίας φαίνεται πως έχει συρρικνωθεί σε αυτήν την «κορυφαία» στιγμή. Δημοκρατία του στιγμιαίου. Ο όρος σε αυτήν τη συρρίκνωση παραπέμπει ενόσω αποκρύπτει ότι παραπέμπει εκεί.

Εξηγούμαι.

1. Εχει αναγνωριστεί πλατιά ότι στην πολιτική σκηνή κυριαρχεί σήμερα η εικόνα. Οπου η εικόνα του πολιτικού ηγέτη καθίσταται το κύριο, αν όχι το αποκλειστικό, χαρακτηριστικό του κόμματος επί του οποίου ηγείται. Είναι αυτή η εικόνα που μπορεί να αναπαραχθεί και να διακινηθεί εύκολα, να εντυπωσιάσει, να σχολιαστεί. Η κυριαρχία της εικόνας συμφύρεται ευθέως με τον αρχηγισμό.

2. Εχει αναγνωριστεί επίσης πλατιά ότι η λεγόμενη «επικοινωνία» τείνει να κυριαρχήσει επί της πολιτικής ουσίας. Οπου η επικοινωνία επιτάσσει την κατάλληλη επεξεργασία – συσκευασία – κυκλοφορία – διαφήμιση της εν λόγω εικόνας. Σε άκρως συμπυκνωμένο χρόνο. Ακριβώς όπως συμβαίνει με όλα τα προϊόντα που εκτίθενται προς πώληση στα τηλεοπτικά κανάλια και στο Διαδίκτυο.

3. Η επιτυχής (ή μη) πώληση του προϊόντας –κορυφαία στιγμή κάθε εμπορικής διαδικασίας– λαμβάνει χώρα κατά τις εθνικές εκλογές – την κορυφαία δημοκρατική στιγμή. Αμέσως κατόπιν οι ψηφοφόροι απλώς καταναλώνουν το προϊόν που αγόρασαν με την ψήφο τους. Επί καλώ ή επί κακώ. Ακριβώς όπως συμβαίνει μετά την αγορά κάθε προϊόντος.

4. Στα καθ’ ημάς η δημοκρατική στιγμή έχει διπλασιαστεί και η δημοκρατία έχει διευρυνθεί: ο αρχηγός ενός κόμματος ψηφίζεται περίπου από όποιον τυχαίνει να περνάει απέξω.

5. Ο αρχηγός που νίκησε κατά την «κορυφαία στιγμή της δημοκρατίας» απελευθερώνεται. Τα σχετικά παραφερνάλια (πρόγραμμα, δεσμεύσεις, κ.λπ.) μπορεί να ξεχαστούν. Τουλάχιστον μέχρι τις επόμενες εκλογές, όπου κάποια μπορεί να ανασυρθούν για να συνδράμουν τη διαδικασία πώλησης του ανανεωμένου προϊόντος.

6. Με δεδομένο ότι ένας είναι ο αρχηγός, το οπλοστάσιο της πολιτικής νεωτερικότητας (και όχι μετα-νεωτερικότητας) αρκεί για να διασφαλίσει τα καθεστωτικώς δέοντα, δηλαδή την αναγκαία συρρίκνωση της δημοκρατίας: η πολιτική δράση οφείλει να περιορίζεται στο Κοινοβούλιο, η ελευθερία της συνείδησης να υπόκειται στην κομματική πειθαρχία, η λαϊκή έκφραση (διαδήλωση, συλλαλητήριο κ.λπ.) να περιχαράσσεται αυστηρά, η προσφυγή στο μονοπώλιο της «νόμιμης βίας» να γίνεται ο κανόνας.

7. Τούτη η συρρίκνωση έχει αποβεί εξαιρετικά αποτελεσματική για την αναπαραγωγή των κυρίαρχων σχέσεων. Τόσο που να μη χρειάζονται πλέον πραξικοπήματα. Αυτά αφορούν πλέον μόνον «προ-νεωτερικές» κοινωνίες της Αφρικής και της Ασίας.

8. Υπό αυτές τις συνθήκες, ο διαρκής εκδημοκρατισμός –συστατική συνιστώσα της ίδιας της δημοκρατίας– καταργείται ακόμη και ως έννοια ενόσω η παραγωγική δύναμη της δημοκρατίας (η ανοιχτή συζήτηση εντός ενός κοινά αποδεκτού πλαισίου οδηγεί σε πορίσματα πιο πλούσια από τις απόψεις με τις οποίες είχαν προσέλθει οι μετέχοντες) εξαφανίζεται. Αρχηγού αποφανθέντος πάσα αρχή παυσάτω.

Τούτες οι παραπολιτικές συνθήκες συνιστούν το παρόν μας. Σε ένα ιδεολογικό πλαίσιο όπου κυριαρχεί ο άκρατος παροντισμός –άλλη μια έννοια που απαιτεί επεξεργασία– ενόσω η χύδην ανομία επεκτείνεται ραγδαία και η Ακροδεξιά βρίσκει έδαφος να θάλλει. Η κατάσταση είναι ιδιαζόντως κρίσιμη. Οι δημοκρατικές δυνάμεις αρκούνται να είναι στιγμιαία δημοκρατικές; Εστω και δις; Ας το αναλογιστούν.

Ο Αριστείδης Μπαλτάς είναι ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ, πρ. υπουργός.