Τα αδιαπραγμάτευτα πάθη της Σιμόν Βέιλ

Συμπληρώθηκαν στις 23 του περασμένου μήνα 80 χρόνια από τον θάνατο της φιλοσόφου Σιμόν Βέιλ (1909 – 1943) – αν και οποιαδήποτε βασική ιδιότητα θα έπρεπε να συμπληρώνεται με το «αταξινόμητη». Σημειώνει σχετικά ο Ζακ Ζιλιάρ στο «Σιμόν Βέιλ» (εκδ. Πόλις, μτφ. Τεύκρος Μιχαηλίδης, 2016): «Αν και συνδικαλίστρια, προειδοποιεί για τους κινδύνους της συλλογικότητας· αν και επαναστάτρια ευαγγελίζεται την κοινωνική ειρήνη· ειρηνίστρια, στρατεύεται με το όπλο στο χέρι στο πλευρό των ισπανών δημοκρατών· υποστηρικτής της Συμφωνίας του Μονάχου, μετά την προσάρτηση της Τσεχοσλοβακίας καλεί σε ένοπλη αντίσταση ενάντια στον Χίτλερ· ελευθεριακή, υποστηρίζει στο L’ enracinement (Το ρίζωμα) πως η “τάξη είναι η πρώτη ανάγκη της ψυχής”· Εβραία, απορρίπτει τον Θεό της οργής και της εκδίκησης της Παλαιάς Διαθήκης. Οταν στρέφεται στον χριστιανισμό, η πίστη της, όπως συμβαίνει σε πολλούς μυστικιστές πλησιάζει την απελπισία. Γίνεται χριστιανή και μάλιστα καθολική αλλά δεν διστάζει να καταγγείλει την προδοσία της Εκκλησίας υπό την κηδεμονία της Ρώμης».

Η ζωή της είναι η συνηγορία υπέρ των ιδεών και της ηθικής της. Δεν χρειάζεται να αποδείξει κάτι παραπάνω για την ειλικρίνεια των πράξεών της (οι οποίες ενίοτε φτάνουν σε έναν βαθμό ακρότητας, απρόσιτο για την ανθρώπινη κατάσταση που υπερασπίζονται άλλοι σύγχρονοί της). Τον Φεβρουάριο του 1941, στη Μασσαλία, σημειώνει ο Ζιλιάρ, αρνείται να φάει οτιδήποτε άλλο εκτός από πατάτες που τις προμηθεύεται χωρίς δελτίο τροφίμων, επειδή οι Ανναμίτες (σ.σ.: εργάτες από την Ινδοκίνα) του γειτονικού καταυλισμού δεν λαμβάνουν δελτία. Σε όλη την περίοδο των στερήσεων του πολέμου, αρνείται να φάει οτιδήποτε εκτός από τις μερίδες που χορηγούνται επίσημα κι έτσι, στο Λονδίνο αφήνεται σχεδόν να πεθάνει από την πείνα, σε ένδειξη συμπαράστασης προς αυτούς που στερούνται τροφής στη Γαλλία και αλλού». Η Σιμόν Βέιλ θα πεθάνει, σύμφωνα με το επίσημο πιστοποιητικό, από ηθελημένο υποσιτισμό (έμμεση αναφορά σε αυτοκτονία).

Με αφορμή τον θάνατό της επιλέγουμε αποσπάσματα από έργα της που κυκλοφορούν και στα ελληνικά:

«Το ρίζωμα είναι ίσως η σημαντικότερη αλλά και η πλέον παραγνωρισμένη ανάγκη της ανθρώπινης ψυχής. Είναι μία από τις πλέον δύσκολες να προσδιοριστούν.

Eνα ανθρώπινο ον έχει μια ρίζα μέσω της πραγματικής, δραστήριας και φυσικής συμμετοχής του στην ύπαρξη ενός οργανωμένου συνόλου, το οποίο διατηρεί ζωντανές ορισμένες πολύτιμες παρακαταθήκες του παρελθόντος και ορισμένες προσδοκίες για το μέλλον. Συμμετοχή φυσική, που συνεπάγεται δηλαδή αυτόματα από τον τόπο, τη γέννηση, το επάγγελμα, τον περίγυρο. Κάθε ανθρώπινο ον χρειάζεται να έχει πολλαπλές ρίζες. Eχει ανάγκη να προσλαμβάνει το σύνολο σχεδόν της ηθικής, διανοητικής, πνευματικής του ζωής, μέσα από τα περιβάλλοντα στα οποία εκ φύσεως ανήκει»

(«Ανάγκη για ρίζες», εκδ. Κέδρος, 2014, μτφ. Μαρία Μαλαφέκα, με πρόλογο T.S. Eliot)

«Ιερό στην επιστήμη είναι η αλήθεια. Ιερό στην τέχνη είναι η ομορφιά. Η αλήθεια και η ομορφιά είναι απρόσωπες. Ολα αυτά είναι πάρα πολύ προφανή. Αν ένα παιδί που κάνει πρόσθεση λαθεύει, το λάθος φέρει τη σφραγίδα του προσώπου του. Αν προχωράει με τρόπο απολύτως ορθό, το πρόσωπό του απουσιάζει από όλη την αριθμητική πράξη. Η τελειότητα είναι απρόσωπη. Το πρόσωπο στον άνθρωπο είναι το μέρος που κατέχουν μέσα μας το λάθος και η αμαρτία. Ολη η προσπάθεια των μυστικών στόχευε πάντα να μην απομείνει στην ψυχή τους κανένα μέρος της που να λέει “εγώ”. Αλλά το μέρος της ψυχής που λέει “εμείς” είναι απείρως πιο επικίνδυνο ακόμη.

Το πέρασμα στο απρόσωπο γίνεται μοναχά με ένα είδος προσοχής σπάνιας ποιότητας και η οποία δεν είναι δυνατή παρά μόνο στη μοναξιά. Τη μοναξιά όχι μόνο ως γεγονός αλλά και ως ηθική μοναξιά. Το πέρασμα στο απρόσωπο δεν συντελείται ποτέ σε εκείνον που σκέφτεται τον εαυτό του ως μέλος μιας συλλογικότητας, ως μέρος ενός “εμείς”.

Οι άνθρωποι μέσα στη συλλογικότητα δεν έχουν πρόσβαση στο απρόσωπο, έστω και στις κατώτερες μορφές του. Μια ομάδα ανθρώπων δεν μπορεί καν να κάνει πρόσθεση. Η πρόθεση γίνεται μέσα σε έναν νου που ξεχνάει προς στιγμήν ότι υπάρχει και άλλος νους»

(Simone Weil, «Το πρόσωπο και το ιερό», εκδ. Πόλις, μετάφραση – επίμετρο Σταύρος Ζουμπουλάκης, 2018)

«Ο πραγματικός ήρωας, το πραγματικό θέμα, το επίκεντρο της Ιλιάδας είναι η βία. Η βία που επιβάλλεται από τους ανθρώπους, η βία που υποδουλώνει τους ανθρώπους, η βία μπροστά στην οποία η ανθρώπινη σάρκα συρρικνώνεται στα όρια της εξαφάνισης.

Στο συγκεκριμένο έργο, το ανθρώπινο πνεύμα εμφανίζεται διαρκώς μεταβαλλόμενο από τους συσχετισμούς του με τη βία, σαν να έχει παρασυρθεί και τυφλωθεί απ’ αυτήν ακριβώς τη βία που αντιλαμβανόταν ως διαχειρίσιμη, κυρτωμένο απ’ το βάρος της βίας στην οποία υποτάσσεται.

Για εκείνους τους ονειροπόλους που είχαν θεωρήσει κάποτε ότι η βία, ως έννοια, εξαιτίας της προόδου, θα ανήκε σύντομα στο παρελθόν, το ποίημα θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ιστορικό ντοκουμέντο· άλλοι, που είναι σε θέση να αναγνωρίσουν, τόσο στο παρόν όσο και στο παρελθόν, την έννοια της βίας ως πυρηνικό στοιχείο ολόκληρης της ιστορίας του ανθρώπινου είδους, αντιλαμβάνονται την Ιλιάδα ως το ωραιότερο και ευκρινέστερο από τα κάτοπτρα που καθρεφτίζουν αυτήν την έννοια.

Ας αποτολμήσουμε έναν ορισμό της βίας – είναι ο παράγοντας εκείνος που μετατρέπει σε αντικείμενο οποιονδήποτε υποβάλλεται σ’ αυτήν. Εάν ασκηθεί στο όριό της, μετατρέπει τον άνθρωπο σε αντικείμενο με την πλέον κυριολεκτική έννοια – δεν απομένει τίποτ’ άλλο εκτός από ένα πτώμα, ένα άψυχο κουφάρι. Υπήρχε κάποιος εδώ, και τώρα, μια στιγμή αργότερα, δεν υπάρχει κανείς.

Πρόκειται για μια απεικόνιση που στην Ιλιάδα επανέρχεται διαρκώς […]

Η βία που σκοτώνει αποτελεί την τραχύτερη και πιο περιεκτική μορφή βίας. Πόσο περισσότερο ποικίλλει στις διαδικασίες και πόσο περισσότερο εκπλήσσει με τις επιπτώσεις της η άλλη βία, αυτή που δεν σκοτώνει – αυτή που δεν σκοτώνει ακόμη. Θα σκοτώσει είτε μετά βεβαιότητος είτε κατά πάσα πιθανότητα – ή απλώς θα κρέμεται σαν δαμόκλειος σπάθη πάνω απ’ το κεφάλι κάποιου, τον οποίο και μπορεί να σκοτώσει οποτεδήποτε.

Σε κάθε περίπτωση, μεταμορφώνει τον άνθρωπο σε πέτρα. Από τη δύναμη της μεταμόρφωσης ενός ανθρώπου σε αντικείμενο με τη θανάτωσή του εκπορεύεται μια άλλη δύναμη, εξίσου θαυμαστή, αυτή της αντικειμενοποίησης ενός ανθρώπου όσο παραμένει ζωντανός. Είναι ζωντανός, διαθέτει ψυχή· κι είναι επίσης αντικείμενο.

Παράδοξη συνθήκη ύπαρξης για ένα αντικείμενο – να διαθέτει ψυχή· και πόσο παράδοξο για την ίδια την ψυχή! Ποιος μπορεί να πει πόσο της κοστίζει, λεπτό προς λεπτό, η προσαρμογή σ’ αυτήν την κατοικία, πόσες συστροφές και κάμψεις απαιτούνται;

Η ψυχή δεν είναι φτιαγμένη για να κατοικεί σ’ ένα αντικείμενο· όταν συμβαίνει κάτι τέτοιο, λόγω κάποιας εξωτερικής επιβολής, όλα τα στοιχεία που συγκροτούν τη φύση της υφίστανται βία».

(Σιμόν Βέιλ, «Ιλιάδα ή το ποίημα της βίας», εκδ. Στερέωμα, μτφ. Ευαγγελία Κουλιζάκη, 2019)

«Μονοτονία του κακού: τίποτα καινούριο, το κάθε τι σ’ αυτό είναι ισοδύναμο. Τίποτα πραγματικό, το κάθε τι σ’ αυτό είναι φανταστικό. Εξαιτίας αυτής της μονοτονίας η ποσότητα δεν παίζει τόσο μεγάλο ρόλο. Πολλές γυναίκες (η Σελιμέν), ή άντρες ( ο Δον Ζουάν), κλπ. Καταδικασμένοι στην ψευτοαπεραντοσύνη. Εκεί είναι η ίδια η κόλαση. Το κακό είναι η αναρχία, και γι’ αυτό είναι μονότονο: το κάθε τι σ’ αυτό πρέπει να βγει από τον εαυτό του. Όμως δεν δόθηκε στον άνθρωπο να δημιουργεί. Είναι μια αδέξια απόπειρα να μιμηθεί τον Θεό.

Να μη γνωρίζουμε και να δεχόμαστε αυτό το αδύνατο της δημιουργίας είναι η πηγή για πολλές πλάνες. Μας χρειάζεται να μιμηθούμε την πράξη της δημιουργίας, και υπάρχουν δυο δυνατές μιμήσεις -η μια πραγματική, η άλλη φαινομενική-, να διασώζουμε και να καταστρέφουμε.

Ούτε ίχνος του «εγώ» μέσα στη συζήτηση. Υπάρχει όμως μέσα στην καταστροφή. Το «εγώ» αφήνει το αποτύπωμά του στον κόσμο καταστρέφοντας.

Φιλολογία και ηθική. Το φανταστικό κακό είναι ρομαντικό, ποικίλο, το πραγματικό κακό σκοτεινό, μονότονο, ερημικό, ανιαρό. Το φανταστικό καλό είναι ανιαρό· το πραγματικό καλό είναι πάντα καινούργιο, θαυμάσιο, μεθυστικό.

Επομένως η “φιλολογία φαντασίας” είναι ή ανιαρή ή ανήθικη (ή ένα κράμα κι από τα δυό). Δεν ξεφεύγει απ’ αυτή την εναλλαγή παρά περνώντας κατά κάποιο τρόπο, για χάρη της τέχνης, στην πλευρά της πραγματικότητας -κάτι που μονάχα η μεγαλοφυία μπορεί να το κάνει.

Κάποια κατώτερη αρετή είναι μια ξεπεσμένη εικόνα του καλού, που πρέπει να μετανιώσουμε γι’ αυτό, και που είναι πιο δύσκολο να μετανιώσουμε γι’ αυτό παρά για το κακό. Φαρισαίος και τελώνης […]

Δεν έχουμε την εμπειρία του καλού παρά μονάχα όταν το διαπράττουμε. Δεν έχουμε την εμπειρία του κακού παρά μονάχα όταν εμποδίζουμε να το διαπράττουμε, ή, αν το διαπράξουμε, να μετανιώνουμε γι’ αυτό. Όταν διαπράττουμε το κακό, δεν το γνωρίζουμε, γιατί το κακό αποφεύγει το φως. Μήπως το κακό, έτσι όπως το εννοούμε όταν δεν το διαπράττουμε, υπάρχει; Το κακό που κάνουμε δεν μοιάζει με κάτι απλό, που επιβάλλεται φυσικά. Το κακό δεν είναι ανάλογο με την αυταπάτη;

Η αυταπάτη, όταν πέφτουμε θύμα της, δεν εννοείται ως αυταπάτη, αλλά ως πραγματικότητα. Το ίδιο, συμβαίνει και με το κακό. Το κακό, όταν υπάρχει, δεν εννοείται ως κακό, αλλά ως ανάγκη ή και ως καθήκον.

Απ’ τη στιγμή που γίνεται το κακό, το κακό φαίνεται ως είδος καθήκοντος. Οι περισσότεροι έχουν το αίσθημα του καθήκοντος σε μερικές περιπτώσεις άσχημες και σ’ άλλες καλές.

Ο ίδιος άνθρωπος νιώθει ως καθήκον να πουλάει τόσο ακριβά όσο μπορεί, και να μη κλέβει, κλπ. Το καλό σ’ αυτούς βρίσκεται στο επίπεδο του κακού, ένα καλό δίχως φως.

Η αισθαντικότητα του αθώου που υποφέρει είναι όπως το αισθητό έγκλημα. Το αληθινό έγκλημα δεν είναι αισθητό. Ο αθώος που υποφέρει γνωρίζει την αλήθεια για τον δήμιό του, ο δήμιος δεν τη γνωρίζει. Το κακό που ο αθώος νιώθει στον εαυτό του βρίσκεται μέσα στον δήμιό του, αλλά δεν είναι αισθητό σ’ αυτόν. Ο αθώος γνωρίζει το έγκλημα ως πόνο. Αυτό που δεν είναι αισθητό στον εγκληματία, είναι το έγκλημα. Αυτό που δεν είναι αισθητό στον αθώο, είναι η αθωότητα.

Μονάχα ο αθώος μπορεί να νιώσει την κόλαση”.

(Σιμόνης Βέιλ, Η βαρύτητα και η χάρη, εκδ. Αστρολάβος/ Ευθύνη, μτφ. Αντιγόνη Βρυώνη, 1989).