Προστατεύοντας την ψυχική υγεία των παιδιών

Η έκρηξη της χρήσης του Διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ) (Facebook, Instagram, Snapchat, TikTok κ.λπ.)  έχει δώσει μεγάλες ευκαιρίες για επικοινωνία, μάθηση και ανάπτυξη. Ταυτόχρονα τα ίδια στοιχεία που συνεισφέρουν θετικά (αμεσότητα, πρόσβαση χωρίς περιορισμούς, οικειότητα, έλλειψη εποπτείας κ.λπ.) έχουν οδηγήσει τους νέους να εκτίθενται σε ποικίλους ψυχικούς, κοινωνικούς κ.ά. κινδύνους.

Σε πολλές μελέτες, η αυξημένη χρήση των ΜΚΔ στις μικρές ηλικίες έχει συνδεθεί με περισσότερα συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης, χαμηλή αυτοεκτίμηση και ικανοποίηση για το σώμα τους, καθώς και αυξημένο κίνδυνο  ηλεκτρονικού εκφοβισμού (cyber-bullying), επικοινωνίας με αγνώστους, μεγαλύτερη έκθεση σε πορνογραφικό υλικό και επικίνδυνες σεξουαλικές συμπεριφορές, υπερβολική χρήση video games, προβλήματα ύπνου και ψυχική ένταση.  Σε άλλες μελέτες, οι χρήστες των ΜΚΔ αναφέρουν περισσότερες ανησυχίες για την εικόνα σώματος και παθολογικά διατροφικά θέματα παρά οι μη χρήστες, ενώ οι συγκρίσεις για την εξωτερική εμφάνιση αποτελούσαν προγνωστικούς παράγοντες ψυχικής υγείας και μερικές συσχετίσεις ήταν εντονότερες στα κορίτσια.

Ωστόσο, οι περισσότερες από τις παραπάνω μελέτες είναι συγχρονικές, δείχνουν θετικές, αρνητικές ή καθόλου συσχετίσεις μεταξύ χρήσης ΜΚΔ και ψυχικών διαταραχών, αλλά δεν μας δίνουν τη δυνατότητα να διακρίνουμε αιτία από αποτέλεσμα. Χρειάζονται, συνεπώς, μακροχρόνιες μελέτες για να κατανοήσουμε  αιτιολογικές συσχετίσεις και να προτείνουμε παρεμβάσεις πρόληψης για βελτίωση της ψυχικής υγείας που σχετίζεται με τη χρήση των ΜΚΔ.

Πολλοί ερευνητές έχουν αναδείξει τις δυνητικά επιβλαβείς διαδικτυακές συμπεριφορές (π.χ. φυσιολογικοποίηση και μετάδοση ακατάλληλων συμπεριφορών) αλλά και τις πιθανές ωφέλιμες λειτουργίες του Διαδικτύου όπως π.χ. υποστήριξη στην κρίση, μείωση κοινωνικής απομόνωσης, παροχή θεραπείας, προαγωγή της ψυχικής υγείας. Στη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, για παράδειγμα, η χρήση της τηλε-Παιδοψυχιατρικής χρειάστηκε σχεδόν να γενικευτεί προκειμένου οι ανήλικοι με προβλήματα ψυχικής υγείας να λάβουν υπηρεσίες διάγνωσης και θεραπείας. Σήμερα πλέον, ο ψηφιακός χώρος χρησιμοποιείται επιτυχώς για ανίχνευση, θεραπεία και πρόληψη προβλημάτων ψυχικής υγείας στις μικρές ηλικίες, αν και  υπάρχει ανάγκη για πιστοποιημένα εκπαιδευτικά προγράμματα e-Health για ειδικούς υγείας, καθώς, επίσης και για μελέτες  ικανοποίησης, ασφάλειας, και μακροχρόνιων ωφέλιμων αποτελεσμάτων.

Η πανδημία μάς έδωσε μια μοναδική ευκαιρία για να διαπιστώσουμε τη χρησιμότητα του Διαδικτύου αλλά και να προβληματιστούμε με την υπερβολική χρήση (ή και κατάχρησή) του. Κινητά και Διαδίκτυο είναι πλέον στη ζωή μας αλλά χρειάζονται περιορισμούς στις μικρές ηλικίες (και προφανώς στις σχολικές ώρες), καθυστέρηση της ηλικίας εισόδου σ’ αυτά, καθώς και υποχρεωτική εφαρμογή μέτρων ασφαλούς χρήσης τους. Η μελλοντική έρευνα θα εστιάσει στους τύπους χρήσης των ΜΚΔ που μπορεί να είναι επιβλαβείς ή βοηθητικοί στην ψυχική υγεία. Μετά από δύο χρόνια πανδημίας με εγκλεισμό και απομόνωση, είναι αδήριτη η ανάγκη, έστω και μερικής, επιστροφής στην παραδοσιακή επικοινωνία και κοινωνικοποίηση των παιδιών και των εφήβων μας.

Ο Γεράσιμος Α. Κολαΐτης είναι καθηγητής Παιδοψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών