Πώς «διαβάζουμε» την Ιστορία μέσω του κινηματογράφου

Ο Ρόμπερτ Ροζενστόουν είναι (όπως και ο Μαρκ Φερό, το έργο του οποίου είναι ήδη γνωστό στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό) ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους διεθνώς ιστορικούς που έχουν ασχοληθεί με τη σχέση Ιστορίας και κινηματογράφου. Το κλασικό βιβλίο του, που έχουμε τη χαρά να διαθέτουμε πλέον μεταφρασμένο στην ελληνική γλώσσα από τις Μωβ Εκδόσεις (τις οποίες ας μη συγχέουμε με τις εκδόσεις Ο Μωβ Σκίουρος), συνιστά ένα από τα βασικά εγχειρίδια που διδάσκονται σήμερα για τη σχέση αυτή σε σχολές ιστορικών σπουδών σε όλον τον κόσμο.

Ο Ροζενστόουν, επίτιμος καθηγητής Ιστορίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Καλιφόρνιας, έχει συγγράψει μια εξαιρετική μονογραφία για τον Τζον Ριντ, η οποία αποτέλεσε τη βάση για τη βραβευμένη με Οσκαρ ταινία (1981) του Γουόρεν Μπίτι Οι κόκκινοι (Reds). Ανάμεσα στα πολυάριθμα έργα του, εκτός του βιβλίου που σήμερα παρουσιάζουμε, ξεχωρίζει το Visions of the past. The challenge of film to our idea of History (1995) και τα Rethinking History. Film and the Construction of the new past (1995) και Experiments in Rethinking History (2004), τα οποία και έχει επιμεληθεί. Είναι, τέλος, διευθυντής του σημαντικού περιοδικού Rethinking History. The Journal of theory and practice. Ολα τα παραπάνω δεν αναφέρονται απλώς για να ενημερώσουν τον αναγνώστη τού ανά χείρας σημειώματος για το έργο και τη διαδρομή του συγγραφέα, αλλά για να γίνει κατανοητό εξαρχής το επιχείρημα που διατρέχει το βιβλίο Η Ιστορία στον κινηματογράφο / Ο κινηματογράφος στην Ιστορία. Και το βασικό επιχείρημα που με συνέπεια υπηρετείται στις περίπου 240 σελίδες του βιβλίου είναι ότι ο κινηματογράφος δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο που «αξιοποιεί» την Ιστορία προκειμένου να μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη άλλοτε με αξιοσημείωτη, άλλοτε με αμφίβολη επιτυχία τη ζωή μεγάλων προσωπικοτήτων (στις ιστορικές βιογραφίες) ή την εξέλιξη «επικών» δραμάτων (όπως ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ή οι εξεγέρσεις δούλων στην ρωμαϊκή αρχαιότητα), αλλά ένα μέσο το οποίο έχει αλλάξει καταλυτικά τον τρόπο με τον οποίο εμείς οι θεατές σκεφτόμαστε το παρελθόν και την ιστορική εξέλιξη. Με άλλα λόγια, το εγχείρημα του Ροζενστόουν δεν αποσκοπεί στο να παραγάγει έναν οδηγό ταινιών ιστορικού περιεχομένου, αλλά να ωθήσει τον αναγνώστη να σκεφτεί πώς ο κινηματογράφος σε διάστημα περίπου ενός αιώνα και κάτι άλλαξε τον τρόπο πρόσληψης της Ιστορίας. Ακόμη περισσότερο: πώς κάποιοι από τους μεγάλους σκηνοθέτες συμμετείχαν στην παραγωγή ιστορικής γνώσης και διεκδίκησαν εμμέσως για τον εαυτό τους την ιδιότητα αν όχι του ιστορικού, σίγουρα αυτήν του «κινηματογραφικού ιστορικού».

Η εκ-παιδευτική αυτή διάσταση του κινηματογράφου (αλλά και άλλων αναπαραστάσεων της Ιστορίας σε κάθε είδους οθόνη, μικρή και μεγάλη, παλαιότερα σε videogames, πλέον σε smartphones, οθόνες διαδικτυακών παιχνιδιών κ.λπ.) μπορεί να φαντάζει μεταμοντέρνα, κοιτώντας ωστόσο τα πράγματα σε ιστορικό βάθος διαπιστώνουμε ότι δεν είναι καθόλου ξένη για τις ανθρώπινες κοινωνίες. Μάλιστα, πριν από την εμφάνιση της τυπογραφίας τον δέκατο πέμπτο αιώνα οι άνθρωποι αποκτούσαν γνώση για το παρελθόν τους μέσα από την κατανάλωση εικόνων. Οι τοιχογραφίες στις εκκλησίες αποτελούσαν το βασικό «μάθημα» για τα επεισόδια της Αγίας Γραφής και για τους βίους των Αγίων, εντυπωσιακά έργα τέχνης «ενημέρωναν» τους υπηκόους για τα επιτεύγματα του έθνους ή των ηγητόρων του. Οι άνθρωποι μάθαιναν βλέποντας και αποκωδικοποιώντας εικόνες πολύ περισσότερο από ό,τι διαβάζοντας. Αλλά ακόμη και πρόσφατα, σε εποχές που στα χωριά λ.χ. της ελληνικής επαρχίας ελάχιστοι είχαν την ικανότητα να πληροφορηθούν διαβάζοντας εφημερίδα, τα επίκαιρα που συνόδευαν τις κινηματογραφικές ταινίες έπαιζαν αυτόν ακριβώς τον ρόλο, συνδυάζοντας βέβαια την ενημέρωση με την προπαγάνδα, κάτι για το οποίο ο Φώτος Λαμπρινός έχει γράψει αναλυτικά. Ομως, ακόμη και σήμερα, στην εποχή που ο αναλφαβητισμός έχει σχεδόν εξαφανιστεί, μήπως ο κινηματογράφος δεν αποτελεί το βασικό μονοπάτι που οδηγεί και μάλιστα συχνά στην εμπέδωση μιας πολύ συγκεκριμένης άποψης για το παρελθόν; Πόσοι από τους αναγνώστες δεν γνωρίζουν τα πάθη του Θεανθρώπου κυρίως μέσα από την πασίγνωστη ταινία του Φράνκο Τζεφιρέλι; Πόσο καθοριστική έχει αποβεί η σειρά αυτή αλλά και η επί αιώνες απόδοση του προσώπου του Ιησού με έναν τρόπο συμβατό με τα πρότυπα ομορφιάς του δυτικού πολιτισμού (σε αναγεννησιακούς πίνακες, στην εικονογραφία της Ορθόδοξης Εκκλησίας κ.λπ.) με αποτέλεσμα να είναι εξοστρακισμένη από το φαντασιακό μας η πρόσληψη ενός Ιησού πιθανώς δύσμορφου, που θα απέκλινε αυτομάτως από ό,τι έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε ως έγκυρο και αυθεντικό;

Τούτων ρηθέντων, ο Ροζενστόουν υποστηρίζει ότι ο κινηματογράφος δεν αποτελεί απλώς έναν διαφορετικό τρόπο απόδοσης «αυτού που πραγματικά συνέβη», αλλά μια εκδοχή ιστορικής αφήγησης συμπληρωματική (και συχνά βαθιά ανταγωνιστική) της ακαδημαϊκής Ιστορίας. Στο σημείο αυτό, ο συγγραφέας προχωρεί σε μια κρίσιμη διευκρίνιση. Ξεκαθαρίζει ότι ο «κινηματογραφικός ιστορικός», που αξίζει να μελετηθεί ως το alter ego του παραδοσιακού ιστορικού, δεν είναι εκείνος ο σκηνοθέτης που απλώς δημιουργεί ταινίες με σενάριο και αναφορές στο ιστορικό παρελθόν, αλλά εκείνος που μέσω της δουλειάς του επιθυμεί να συμβάλει στην ανάγνωση ή την επανανάγνωση της Ιστορίας. Υπό την έννοια αυτή, το ενδιαφέρον του συγγραφέα δεν στρέφεται σε ταινίες «ιστορικού περιεχομένου» που άφησαν εποχή όπως συνηθίζουμε να λέμε, όπως λ.χ. οι μεγάλες παραγωγές του παρελθόντος Σπάρτακος, Κλεοπάτρα ή το πιο πρόσφατο Braveheart, αλλά σε εγχειρήματα τα οποία πυροδότησαν συζητήσεις και αντιπαραθέσεις στη δημόσια σφαίρα τόσο για τις ίδιες τις ταινίες όσο και για τις προσωπικότητες ή τα γεγονότα με τις οποίες/-α καταπιάστηκαν. Αυτό που συνεπώς έχει σημασία στην «κινηματογραφική ιστορία» δεν είναι η ιστορική πιστότητα αλλά η θέαση. Δεν είναι η ακρίβεια της πληροφορίας αλλά η οπτική. Ακριβώς για τον λόγο αυτόν μια από τις πιο κρίσιμες συμβολές της είναι, μας το θυμίζει αυτό συνεχώς ο Ροζενστόουν, ότι υπονομεύει συστηματικά την «εγκυρότητα» των ιστορικών γραφών. Οι ταινίες δεν είναι βιβλία και οι κινούμενες εικόνες δεν είναι λέξεις. Ομως, όπως ακριβώς ο σκηνοθέτης (γνωρίζει και γνωρίζουμε ότι) δημιουργεί με μια συγκεκριμένη στόχευση συχνά μάλιστα πολιτική, έτσι και ο παραδοσιακός ιστορικός, όσο και αν ομνύει στην αποστασιοποίηση και την τεκμηρίωση, επίσης φιλτράρει, επιλέγει, κατασκευάζει. Είναι δηλαδή κι εκείνος ένας «σκηνοθέτης» που μέσα από τη διαχείριση λέξεων, πηγών, φωνών και τεκμηρίων ανασυνθέτει κάτι που δεν είναι ακριβώς «παράθυρο στο παρελθόν», αλλά μάλλον κατασκευασμένη προσομοίωσή του. Ο σκηνοθέτης αυτό το κάνει έντιμα καθώς υπάρχει καταστατικά στη δουλειά του, ο παραδοσιακός ιστορικός το πράττει με συνεχείς αναφορές στον θετικισμό της δουλειάς του.

Οι «κινηματογραφικοί ιστορικοί»

Σύμφωνα με τον Ροζενστόουν, οι σκηνοθέτες τους οποίους με ασφάλεια μπορούμε να χαρακτηρίσουμε «κινηματογραφικούς ιστορικούς» (μεταξύ αυτών οι Αϊζενστάιν, αδελφοί Ταβιάνι, Αγγελόπουλος και Ολιβερ Στόουν), δηλαδή δημιουργούς που με την κάμερα επιχειρούν να αποδώσουν νόημα στο παρελθόν ή σε κάποιες στιγμές του, μετέχουν ισότιμα με τους επαγγελματίες ιστορικούς στην παραγωγή Ιστορίας μπολιάζοντάς τη μάλιστα με ισχυρές δόσεις συναισθήματος. Κι αυτό συμβαίνει γιατί «η ταινία», επισημαίνει ο Ροζενστόουν, «δεν θέλει μόνο να διδάξει το μάθημα ότι η Ιστορία πληγώνει. Θέλει εσύ, ο θεατής, να νιώσεις τον πόνο του παρελθόντος» (σελ. 19), να αποκτήσεις δηλαδή μαζί της μια βιωματική σχέση. Εδώ, ο συγγραφέας, προερχόμενος από τον χώρο της παραδοσιακής Ιστορίας, αποθεώνει και πάλι την ειλικρίνεια των μεγάλων δημιουργών. Στόχος τους είναι, διατείνεται, να συγκροτήσουν το γενικό πλαίσιο μέσα στο οποίο τα γεγονότα εξελίχθηκαν και όχι να αναπαραστήσουν την εποχή με εμμονική «πιστότητα». Οι συμβολισμοί, οι μεταφορές, το όραμα και το ηθικό δίδαγμα, το τραύμα, δηλαδή ό,τι θα αποκαλούσαμε «βίωση της Ιστορίας», κουβαλούν μεγαλύτερη ποσότητα αλήθειας όταν καταφέρνουν να συγκροτήσουν επιτυχώς το γενικό πλαίσιο από την τάχατες αποστειρωμένη ορθότητα της παραδοσιακής ιστορικής αφήγησης. Αυτό, προσθέτουμε εμείς, ίσως εξηγεί τη συχνά επιδεικτική αδιαφορία των σκηνοθετών για την ιστορική πιστότητα, όπως για παράδειγμα συμβαίνει στην ταινία Αδωξοι μπάσταρδη όπου στο κραυγαλέα ανατρεπτικό φινάλε της υποτίθεται πως εξοντώνεται η ελίτ της ναζιστικής ηγεσίας του ιδίου του Χίτλερ περιλαμβανομένου ή στην ταινία της Σοφία Κόπολα Μαρία Αντουανέτα, όπου η ηρωίδα, αν και έζησε τον 18ο αιώνα, εμφανίζεται να φοράει σύγχρονα αθλητικά παπούτσια και πανάκριβες γόβες σχεδιασμένες από τον Manolo Blahnik.

Το βιβλίο Η Ιστορία στον κινηματογράφο / ο κινηματογράφος στην Ιστορία δεν αποτελεί συνεπώς έναν «οδηγό» ανάγνωσης ταινιών ιστορικού περιεχομένου, ούτε επιδιώκει να καταγράψει με πληρότητα όσες ταινίες (έστω τις σπουδαιότερες) τράβηξαν το ενδιαφέρον κοινού, κριτικών και επιστημονικής κοινότητας. Αν ο ενδιαφερόμενος διαβάσει το βιβλίο με το σκεπτικό αυτό, ίσως και να απογοητευτεί. Αντιθέτως, πρόκειται για ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον εγχείρημα που επιχειρεί να καταδείξει ότι ο κινηματογράφος δεν λειτουργεί απλώς υποστηρικτικά στην ακαδημαϊκή Ιστορία, αλλά συνιστά αυτόνομη μορφή ιστορικής αφήγησης. Οι παραδοσιακοί ιστορικοί είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα απορρίψουν τη θέση αυτή, έτσι κι αλλιώς έχουν υπάρξει διαχρονικά καχύποπτοι απέναντι σε ταινίες (όπως το JFK του Ολιβερ Στόουν για παράδειγμα) που άρθρωσαν ιστορικό λόγο (σε ό,τι αφορά τη συγκεκριμένη ταινία, έστω στις παρυφές της συνωμοσιολογίας). Ωστόσο, ο Ροζενστόουν είναι αταλάντευτος στη σημασία που θεωρεί ότι έχει ο κινηματογράφος για τη μεταμόρφωση και επικαιροποίηση της Ιστορίας. Καταλήγοντας ο συγγραφέας προβαίνει μάλιστα στην εκτίμηση ότι σε έναν αιώνα από τώρα «ίσως η Ιστορία με τη μορφή που τη γράφουμε σήμερα να έχει μετατραπεί σε μια γραφική ή ιστοριοδιφική δραστηριότητα, [η οποία θα αντιμετωπίζεται] περίπου όπως εμείς σήμερα αντιμετωπίζουμε τα χρονικά» (σελ. 191). Πρόκειται για μια ανατρεπτική θέση που ίσως φαντάζει ακραία, ωστόσο αξίζει σίγουρα να συζητηθεί.

Ο Κώστας Κατσάπης (kkats@panteion.gr) διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία του Μεταπολεμικού Κόσμου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ. Εχει συγγράψει και επιμεληθεί οκτώ βιβλία, με τελευταίο από αυτά το υβριδικό Αυστραλία. Δέκα ιστορίες που εκδόθηκε (2022) από τον Μωβ Σκίουρο.

{1BSYG}Robert {LF}A. Rosenstone{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η Ιστορία στον κινηματογράφο{CR}ο κινηματογράφος στην Ιστορία{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μάριος Αθανασιάδης Ντόνας{CR}Μωβ Εκδόσεις, Αθήνα 2023, σελ. 23{3BEKD}7