Η φύση ακολουθεί το βέλος του χρόνου

Συναντηθήκαμε ανήμερα μιας τραγικής επετείου για τη χώρα: στα τρία χρόνια από τις πλημμύρες στην Εύβοια, εκεί όπου είχαν χάσει τη ζωή τους οκτώ άνθρωποι. «Το σκέφτηκα το πρωί και με τάραξε», μου είπε ενώ καθόμασταν στο Αθηναϊκό. Το είχα υποψιαστεί: λίγο νωρίτερα είχε ανεβάσει στην προσωπική του ιστοσελίδα ένα βιωματικό απόσπασμα του Καζαντζάκη με αφορμή μια αυγουστιάτικη θεομηνία στην Κρήτη που διαπνεόταν από το μήνυμα: «πάνω από όλα ο άνθρωπος»…

«Πρέπει να είμαστε στωικοί στο θέμα του καιρού», μου λέει. «Η φύση ακολουθεί αδιασάλευτα τον δρόμο της. Πέρυσι στη Γερμανία όταν πλημμύρισαν οι περιοχές της Βεστφαλίας – Ρηνανίας, το ποτάμι ακολούθησε την πορεία που έπαιρνε ως το 1930 και πλημμύρισε περιοχές που είχαν μπαζωθεί. Το ίδιο έγινε και με τις πλημμύρες Μουζάκι. Είτε είσαι στη Γερμανία την αναπτυγμένη, είτε στην Ελλάδα που είναι λιγότερο αναπτυγμένη, με τον ίδιο τρόπο θα το πληρώσεις – το ποτάμι θα ακολουθήσει τον δρόμο του. Σε αυτό φταίμε και εμείς οι επιστήμονες που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε στον κόσμο ότι στη φύση δεν υπάρχουν αναστρέψιμες διαδικασίες. Η φύση ακολουθεί το βέλος του χρόνου, το οποίο πάντα πάει μπροστά. Μέσα της, άλλωστε, κρύβονται δύο πράγματα ταυτόχρονα: η τάξη και το χάος. Ενα παράδειγμα: είμαστε στο 1981 και παίρνουμε μέτρα για τη μείωση της ρύπανσης. Θεσπίζουμε τα μονά – ζυγά. Τα εφαρμόζουμε, ερχόμαστε στο 2010 και βλέπουμε πράγματι καλά αποτελέσματα παρότι έχουν αυξηθεί τα αυτοκίνητα. Ελα όμως που έρχεται ένα αιφνίδιο κοινωνικό γεγονός, η οικονομική κρίση από το 2010 και μετά, που ο άλλος βάζει στο τζάκι του ό,τι θέλει – και είναι λογικό – για να ζεσταθεί, έρχεται και ένας ισχυρός αντικυκλώνας που συμβάλλει στην αύξηση των ρύπων και σχεδόν αυτόματα, ό,τι είχες φτιάξει επί 30 χρόνια – ένα ντετερμινιστικό σύστημα – καταρρέει μέσα σε μία διετία».

Ο Θοδωρής Κολυδάς, διευθυντής του Μετεωρολογικού Κέντρου της ΕΜΥ, ξεχωρίζει όχι μόνο για τη μακρά πορεία του στον χώρο αλλά και για τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο «μπαίνει» καθημερινά στα σπίτια μας: διανθίζει τις μετεωρολογικές του προγνώσεις με λογοτεχνικά αποσπάσματα, ποίηση, παροιμίες, με χιούμορ, ακόμη και με… Bruce Springsteen, όπως έκανε με το τραγούδι «I am on fire» που συνόδευσε την ανάρτησή του για τον μεγάλο καύσωνα του φετινού καλοκαιριού. Τελικά, τον ρωτώ, συνδέονται τα Μαθηματικά με όλα αυτά; «Με τα πάντα συνδέονται», απαντά. «Ξέρεις, μετά το Μαθηματικό έκανα δύο χρόνια και στη Θεολογική, όπου είχα καθηγητή τον σημερινό Αρχιεπίσκοπο Τιράνων, Δυρραχίου και πάσης Αλβανίας Αναστάσιο. Και μάλιστα πέρασα τέταρτος στις κατατακτήριες. Το γιατί είναι απίστευτο: όσοι πήγαιναν τότε στη Θεολογία προέρχονταν από Φιλοσοφική ή από Νομική. Στην προφορική εξέταση, λοιπόν, με ρωτά ένας καθηγητής: «Από το Μαθηματικό…; Καλά τάμα το είχες να έρθεις στη Θεολογία; Πώς από τις θετικές επιστήμες έρχεσαι σε μια καθαρά θεωρητική επιστήμη;» Του είπα τότε πως «Αφού λέτε ότι και το ένα και το άλλο είναι επιστήμες, σας πληροφορώ ότι τα Μαθηματικά έχουν ένα βασικό κομμάτι που δεν αμφισβητείται και δεν αποδεικνύεται, τα αξιώματα. Αναλόγως και στη Θεολογία έχουμε τα δόγματα της Πίστης που δεν αμφισβητούνται. Ξεκινάμε από τις ίδιες αρχές». Μετά από αυτό πήρα το μοναδικό 10άρι!».

Γεννημένος το 1959 έχει μια ενδιαφέρουσα ιστορία να διηγηθεί: «Τη χρονιά που θα πηγαίναμε Α’ Δημοτικού το υπουργείο Παιδείας είχε δώσει τη δυνατότητα να ξεκινήσουν το σχολείο και παιδιά ηλικίας 5½ ετών. Πήγαν λοιπόν οι μανάδες μας και έκαναν δικαστήριο στη Σύρο για να αλλάξει η ημερομηνία γέννησής μας – και βρεθήκαμε όλοι γεννημένοι 01/01/59! Οταν αργότερα περάσαμε περιοδεύοντες στον Πειραιά, από τα 19 αγόρια, τα 16 είχαμε ημερομηνία γέννησης 01/01/1959. Κοιτούσε ο στρατολόγος τα χαρτιά, ξανακοιτούσε και μας λέει: Καλά ολωνών οι πατεράδες σας είναι ναυτικοί, μπαρκάρανε μαζί, επιστρέψανε μαζί, αλλά να γεννηθείτε όλοι και την ίδια μέρα..;». Υπέρμαχος της εκλαΐκευσης της πληροφορίας είχε καταφέρει να έχει 14.000 ακολούθους στο Twitter όταν η επίσημη σελίδα της EMY είχε μόνο 1.500… «Η ΕΜΥ πρέπει να διεισδύσει περισσότερο στην κοινωνία», υποστηρίζει. «Οχι μόνο με ένα τυπικό δελτίο αλλά με ενδιαφέρουσες προσεγγίσεις. Τα βιντεάκια που έχουμε ξεκινήσει ώστε να κατανοεί ο κόσμος λεπτομέρειες για τις κακοκαιρίες είναι μια αρχή», λέει.

Διατυπώνει με σιγουριά την άποψή αυτή, καθώς διανύει την τέταρτη δεκαετία του στη Μετεωρολογία. Μια πορεία που ξεκίνησε με μεγάλες συγκινήσεις: τον χιονιά τον Μάρτιο του 1987 και τον πολύνεκρο καύσωνα το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς «με τους επίσημα 1.500, ανεπίσημα 3.500 νεκρούς. Είχε διάρκεια, 11 ημέρες, εκ των οποίων για οκτώ ημέρες στην Αθήνα οι μέγιστες θερμοκρασίες ήταν 41-44 °C. Ηταν τόσα τα θύματα, που δεν υπήρχαν στα γραφεία τελετών ψυγεία», λέει. «Θυμάμαι πως πήγαινα καθημερινά στην ΕΜΥ με ανοιχτά παράθυρα, καθώς το αυτοκίνητό μου – μοντέλο του ’78 – δεν διέθετε κλιματισμό. Πόσο άλλαξαν οι καιροί, αλλά και εμείς από τότε… Πλέον οι άνθρωποι έχουν γίνει πιο ευαίσθητοι. Βλέπω τα ρεπορτάζ από το αρχείο της ΕΡΤ και μεταδίδουν τα παιχνίδια με τα χιόνια στην Πάρνηθα, ενώ τώρα όταν τα βλέπουμε μας πιάνει πανικός».

Το ερώτημα που αναδύεται είναι αν τελικά αυτά τα ακραία φαινόμενα θα αποτελούν κομμάτι της καθημερινότητάς μας. Και γιατί τελευταία βλέπουμε να καταρρίπτονται συνέχεια μετεωρολογικά ρεκόρ; Οπως λέει, υπάρχει ένα πρόβλημα στην Ελλάδα που δυσκολεύει τη μελέτη της κλιματικής ιστορίας της. Με την απόσπαση από το Αστεροσκοπείο και τη δημιουργία της ΕΜΥ το 1931, το προ του 1931 αρχείο των μετεωρολογικών δεδομένων της Ελλάδας – που ξεκινά περίπου το 1880 – παρέμεινε στο Αστεροσκοπείο. «Αυτό είναι κάτι που πρέπει να λυθεί. Η χώρα χρειάζεται μια ενιαία βάση δεδομένων ώστε να βγάζουμε ολοκληρωμένα συμπεράσματα για την εξέλιξη των πραγμάτων. Παρότι έχουν υπογραφεί δύο μνημόνια συνεργασίας, η ενοποίηση δεν έχει προχωρήσει. Η Κύπρος έχει 15 σταθμούς με 100 χρόνια ιστορίας. Στην Ελλάδα έχουμε μόνο έναν, αυτόν του Θησείου, διότι στους υπόλοιπους τα αρχεία είναι μοιρασμένα», σημειώνει. «Τώρα το ότι εμφανίζονται κάποια μέγιστα βροχής ή θερμοκρασίας, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν εμφανίζονταν παλιά – τότε είχαμε τέσσερις σταθμούς στο Λεκανοπέδιο, τώρα ξέρουμε τι γίνεται παντού στην Αθήνα αλλά και αλλού. Διαφορετικά, θα βρεθούμε «στην απορία ψάλτου βηξ» και θα πούμε ότι για όλα φταίει η κλιματική αλλαγή. Βέβαια, αυτό έχει γίνει σλόγκαν κατά κανόνα όχι στους μετεωρολόγους αλλά στους πολιτικούς. Οταν εναποθέτουμε τις ευθύνες στον Θεό ή στη φύση, ξεχνάμε τις κακοτεχνίες και τις κακοσυντηρήσεις, ξεχνάμε την αυθαίρετη δόμηση. Εγώ θεωρώ ότι το 70% – 80% των καταστροφών είναι συνήθως από φταίξιμο του ανθρώπου. Απλώς λέμε “κλιματική αλλαγή” και ξεμπερδεύουμε…».

Η «αμφισβήτηση»
ως βασική αρχή

Εξηγεί τη σκέψη του με ένα παράδειγμα: «Θα σας πω κάτι που είναι πολύ χαρακτηριστικό του πώς λειτουργούν τα πράγματα. Οταν τη δεκαετία του ’80 οι επιστήμονες ανακάλυψαν την τρύπα του όζοντος και άρχισαν για πρώτη φορά να ασχολούνται με αυτήν, τότε σε αρκετά κομμάτια της βιβλιογραφίας αναφερόταν ότι όση καταστροφή προκαλούν οι στρατοσφαιρικές πτήσεις (από πολεμικά και εμπορικά αεροσκάφη), τόσο καταστρέφει και ο άνθρωπος το όζον με το φρέον από τα ψυκτικά μηχανήματα. Στη μία περίπτωση οι κινητήρες θερμαίνουν την ανώτερη ατμόσφαιρα και καταστρέφεται το όζον και στην άλλη οι χλωροφθοράνθρακες προκαλούν την καταστροφή. Ποια ήταν η απόφαση όμως; Να σταματήσουν οι πτήσεις; Οχι, προκρίθηκε το να αλλάξει μια ολόκληρη τεχνολογία. Επίσης, αυτό που δεν έχει ειπωθεί καθόλου είναι ότι η καταστροφή του όζοντος έγινε σε μεγάλο βαθμό κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, από το 1955 ως το 1965, όταν γινόντουσαν πυρηνικές εκρήξεις στο Διάστημα, με σκοπό να καταστραφεί ένα κομμάτι της ιονόσφαιρας και να μην μπορούν να επικοινωνούν μεταξύ τους κάποιοι δορυφόροι. Ομως, αυτές οι εκρήξεις δημιουργούν έναν ηλεκτρομαγνητικό παλμό ο οποίος έχει αποδειχθεί ότι ευθυνόταν για την καταστροφή του όζοντος…».

Ακούγεται αιρετικός, όμως στην πραγματικότητα δεν είναι παρά πιστός στη βασική αρχή της επιστήμης, που είναι η αμφισβήτηση – αυτή που τελικά οδηγεί την ανθρωπότητα στη γνώση. «Δεν είπαμε να είμαστε αρνητές, όμως στην επιστήμη δεν χωράει η έννοια της “αυθεντίας” ή της Δημοκρατίας. Πριν από 400 χρόνια, όλοι πιστεύανε ότι η Γη ήταν επίπεδη. Ενας άνθρωπος, ο Γαλιλαίος, δεν το πίστευε. Ε, στο τέλος αναγκάστηκαν να παραδεχτούν πως είχε δίκιο. Ακόμη και τώρα, παρότι το 99% μπορεί να θεωρεί κάτι, πάντα πρέπει να υπάρχουν και οι αμφιβολίες. Τα πάντα είναι πιθανότητες. Ο επιστήμονας “τρέφεται” από την αμφιβολία, ενώ ο πολιτικός συνήθως “πουλά” σιγουριά».

Η πρόταση για
το «Ραδιόφωνο του Πολίτη»

Ο Θοδωρής Κολυδάς είναι ο άνθρωπος που έφερε τη φράση «μετεωρολογική βόμβα» στην Ελλάδα, προτείνοντάς την τον Ιανουάριο του 2004 σε μία σύσκεψη για το δελτίο του Mega ενόψει μιας φοβερής κακοκαιρίας. «Hταν ένα σύστημα που βάθαινε 30 μιλιμπάρ σε 30 ώρες, με πολύ μεγάλη ισχύ και αναφερόταν έτσι στην επιστημονική βιβλιογραφία. Οταν άκουσαν τη φράση τρελάθηκαν», διηγείται γελώντας. «Και παρότι μέχρι σήμερα έχουν συμβεί άλλα 5 ή 6 τέτοια σοβαρά φαινόμενα, την έχουμε ακούσει για τουλάχιστον… 55- 56 περιπτώσεις!».

Δύο μέρες πριν από τη συνάντησή μας η Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία συμπλήρωνε 92 χρόνια ζωής. Μια υπηρεσία που καλείται να ανταποκριθεί σε ένα πλούσιο κλιματολογικά περιβάλλον. «Χρειαζόμαστε γερές μετεωρολογικές υπηρεσίες», σχολιάζει. «Να μην μπορεί να βγαίνει ο καθένας και να λέει ό,τι θέλει. Γι’ αυτό στην Ελλάδα πρέπει να γίνει σύνθεση των υπηρεσιών μετεωρολογικού ενδιαφέροντος». Δηλαδή να ενωθεί το Αστεροσκοπείο – στο κομμάτι της μελέτης του καιρού – με την ΕΜΥ; «Ναι, δεν βοηθάει η διάσπαση», απαντά.

«Επίσης η ΕΜΥ χρειάζεται μια ανασύνταξη. Το επιστημονικό προσωπικό είναι καλό, δεν έχουν, όμως, υπάρξει προβλέψεις για ειδικούς επιστήμονες, σε νέους τομείς, όπως στον διαστημικό καιρό. Και στα θέματα του κλίματος τα άτομα που ασχολούνται είναι πάρα πολύ λίγα. Επικρατεί η λανθασμένη αντίληψη ότι η ΕΜΥ έχει καθαρά επιχειρησιακή κατεύθυνση και τα Πανεπιστήμια ή το Aστεροσκοπείο έχουν ερευνητικό σκοπό. Είναι λάθος. Θα πρέπει, επίσης, να αλλάξουν τα όρια στα συστήματα επαγρύπνησης και να ξαναδούμε ποιες περιοχές επηρεάζονται περισσότερο από τα καιρικά φαινόμενα στην Ελλάδα. Ακόμη, έχουν κλείσει σταθμοί. Οταν κλείνουν σταθμοί είναι σαν να χάνεται η μετεωρολογική ιστορία του τόπου. Κλείνουν γιατί δεν μπορούν να συντηρηθούν – επειδή έχουμε μείνει στο ότι πρέπει να υπάρχει πάντα κάποιος παρατηρητής εκεί. Τώρα θα εγκατασταθεί ένα δίκτυο περίπου 100 νέων σταθμών αλλά αν δεν αναλάβουν κάποιοι άνθρωποι που ενδιαφέρονται ή που θέλουν να βοηθήσουν τον τόπο τους τα ίδια θα γίνουν. Στη μετεωρολογία υπάρχουν πάρα πολλοί εθελοντές που θα μπορούσαν να βοηθήσουν».

Και συνεχίζει: «Θεωρώ, επίσης, ότι το ραδιόφωνο είναι ένα σημαντικό μέσο που μπορεί να παίξει συμπληρωματικό ρόλο στο 112. Εχω προτείνει επισήμως το “Ραδιόφωνο του Πολίτη” υπό έναν κρατικό φορέα, που θα βγαίνει την ώρα της κρίσης και θα ενημερώνει μέσω αρμοδίων για όσα συμβαίνουν. Είναι κάτι που υπάρχει στην Αμερική. Σκεφτείτε πόσο χρήσιμο θα ήταν για όσους είχαν εγκλωβιστεί στην Αττική Οδό κατά τη διάρκεια της κακοκαιρίας Ελπίδα χωρίς επίσημη ενημέρωση…». Η συζήτηση με τον Θοδωρή Κολυδά σε ταξιδεύει από τη Γη στο Διάστημα, στο κλίμα, τους καύσωνες, στο νησί του, την Ανδρο, και επιστρέφει πάντα στη Μετεωρολογία. Μιλάει με το πάθος όσων ξεκινούν τώρα την επιστήμη τους και αγωνιά για όσα πρέπει να γίνουν με σκοπό το άνοιγμα στην κοινωνία. Θα γίνουν; Μπορεί και όχι. Εκείνος πάντως επιμένει. Κι ως τότε θα συνεχίσει να κρατά καθημερινά το χειρόγραφο ημερολόγιό του όπως κάνει αδιαλείπτως από το 1987 διαφυλάσσοντας για τους επόμενους τη μετεωρολογική ιστορία του τόπου.