Διαστρεβλωμένη πραγματικότητα

Πριν από λίγες μέρες, στις 16 Ιουλίου 2023, άφησε την τελευταία του πνοή ο φιλόσοφος Harry Frankfurt, διακεκριμένος για την εργασία του στην ηθική φιλοσοφία και την ελεύθερη βούληση. Στο ευρύτερο κοινό είναι γνωστός για το ευπώλητο έργο του «On bullshit», που θα μπορούσε να αποδοθεί στα ελληνικά ως «σχετικά με τις ταυροκουράδες». Οι «ταυροκουράδες» (αμερικανική έκφραση) ή, εφεξής, «μπουρδολογίες» αναφέρονται στην ενσυνείδητη χειραγώγηση του κοινού και την ταυτόχρονη έλλειψη σεβασμού στην αλήθεια. Ο Frankfurt θεωρούσε ότι πρόκειται για μια αρκετά πιο ύπουλη μορφή επικοινωνίας εν συγκρίσει με το ψέμα. Ενώ το ψέμα αποβλέπει στην απόκρυψη της αλήθειας και ως εκ τούτου αποδίδει έμμεσα σεβασμό σε αυτή, η μπουρδολογία αποβλέπει πρωτίστως στη διαχείριση εντυπώσεων εκ μέρους του μπουρδολόγου. Το πιο ανησυχητικό γεγονός είναι ότι οι μπουρδολογίες είναι κατασκευασμένες με τέτοιο τρόπο ώστε να μην πλήττονται στον πυρήνα τους από επιμέρους αποκαλύψεις ψεύδους. Αλλωστε δεν είναι πάντα ψευδείς, ή έστω πλήρως ψευδείς. Ο μπουρδολόγος θα χρησιμοποιήσει εξίσου το ψεύδος ή την αλήθεια, αρκεί να υπηρετούν τον επιδιωκόμενο σκοπό.

Ο λόγοι που κατά τον Frankfurt έχει ανθήσει στις μέρες μας η μπουρδολογία είναι ποικίλοι. Ενας πρώτος λόγος είναι η συνεχής άνοδος του μάρκετινγκ που έχει ως στόχο την ανάδειξη ενός προϊόντος και όχι της συνολικής και της πλήρους αλήθειας. Ενας άλλος λόγος είναι η ύπαρξη υπερπληθώρας απόψεων για τα πάντα. Προφανώς η συνεχής έκφραση άποψης δεν μπορεί να εδράζεται στην αλήθεια όταν εκ των πραγμάτων βασίζεται σε συχνά αναξιόπιστες δευτερογενείς πηγές και ο χρόνος επεξεργασίας των δεδομένων είναι ελάχιστος. Η αδιάλειπτη έκφραση απόψεων από πολιτικούς, δημοσιογράφους, καλλιτέχνες, influencers, χρήστες των μέσων δικτύωσης δεν αφήνει περιθώρια προγενέστερης καταγραφής και μελέτης των γεγονότων. Ενας ακόμη λόγος είναι ότι η «αλήθεια» αντιμετωπίζεται πλέον λιγότερο ως κάτι αντικειμενικό. Με μια έννοια, ο καθένας προσπαθεί να είναι αληθινός προς τον εαυτό του, χωρίς να νιώθει ένα αντίστοιχο καθήκον απέναντι στην αντικειμενική πραγματικότητα. Θα ακούσουμε την αλήθεια του «δεξιού», του «αριστερού», του «δημοκράτη», του «φιλελεύθερου», του «πατριώτη», του «εργαζόμενου», του «προοδευτικού» και όχι απαραίτητα την αλήθεια εν γένει.

Ας μεταφερθούμε τώρα στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα. Ιδίως στο πεδίο της πολιτικής, η μπουρδολογία πλέον λαμβάνει χαρακτηριστικά επιδημίας στη χώρα μας. Στον δημόσιο λόγο δεν φαίνεται να έχει σημασία η αλήθεια, εκτός αν υπηρετεί πολιτικές και κομματικές επιδιώξεις. Μείζονα ζητήματα όπως οι υποκλοπές και οι επαναπροωθήσεις των προσφύγων, που αναδείχθηκαν από λίγα εγχώρια και πολύ περισσότερα ξένα Μέσα, έχουν εργαλειοποιηθεί πολιτικά και η ισχυρή έκφραση μπουρδολογίας είναι αντιστρόφως ανάλογη με την ανίσχυρη πίεση για αληθινή πληροφόρηση. Στη δημόσια συζήτηση είναι καταφανής η αγωνία υπεράσπισης ή επίκρισης του Πρωθυπουργού, που προηγείται της απαίτησης να αποκαλυφθεί η αλήθεια. Δυστυχώς έπρεπε ο Πρωθυπουργός να δώσει συνέντευξη ενώπιον μιας ξένης δημοσιογράφου, της Christiane Amanpour, για να ερωτηθεί για το περιστατικό επαναπροώθησης προσφύγων που αποκάλυψαν οι New York Times, και ο ίδιος να αντιπαρέλθει το ερώτημα λέγοντας ότι έχει ξεκινήσει έρευνα επί του θέματος. Παρά τη συσκότιση των γεγονότων και την αποδυνάμωση των ανεξάρτητων αρχών, υπάρχει συνεχής συζήτηση, εξ ορισμού μπουρδολογία (αφού τα πραγματικά γεγονότα δεν είναι γνωστά), για το πόσο καλός ή κακός είναι ο Πρωθυπουργός στη διαχείριση των εν λόγω περιστατικών.

Ακόμη και στο άκουσμα ασήμαντων ειδήσεων, σπεύδουν όλοι να χωριστούν σε στρατόπεδα αδιαφορώντας εν τέλει για την αλήθεια. Για παράδειγμα, η εικόνα ενός εργαζόμενου να σερβίρει σε πλωτές πλατφόρμες μέσα στη θάλασσα της Ρόδου παρήγαγε ρεσιτάλ μπουρδολογίας. Η αλήθεια ήταν δευτερεύουσα έναντι της πάλης καπιταλιστών – αντικαπιταλιστών, φιλελεύθερων – αριστερών, ή όπως αλλιώς ενδεχομένως αυτοπροσδιορίζονται, και της υπεράσπισης της διαστρεβλωμένης πραγματικότητας της κάθε πλευράς.

Ο ίδιος ο Frankfurt δυστυχώς δεν είχε καταλήξει σε κάποιον τρόπο αντιμετώπισης της μπουρδολογίας. Πώς μπορείς άραγε να αντιμετωπίσεις τους πολιτικούς και τους ακολούθους τους που ενδιαφέρονται πρώτα για την προώθηση της πολιτικής ατζέντας τους και δευτερευόντως για την αλήθεια; Ενα παράδειγμα λύσης ίσως είναι η πρόταση του Πρωθυπουργού για κοστολόγηση των προγραμμάτων των κομμάτων από μια ανεξάρτητη αρχή. Σίγουρα ο έλεγχος της πολιτικής από ανεξάρτητες αρχές που θα τροφοδοτούν τη δημόσια συζήτηση με τα πραγματικά μεγέθη και τα αληθινά περιστατικά θα δώσει μια στροφή  προς την αντικειμενικότητα. Μια ακόμη λύση θα μπορούσε δυνητικά να δοθεί από τον έλεγχο που ασκούν τα ΜΜΕ, κυρίως διά μέσου της αδέσμευτης ερευνητικής δημοσιογραφίας που βρίσκεται σε έλλειψη στις μέρες μας. Εδώ όμως χρειάζονται λιγότερα άρθρα γνώμης, λιγότερη πολιτική άποψη, περισσότερη έρευνα και στείρα παράθεση γεγονότων. Τέλος, χρειάζεται έλεγχος στα μέσα δικτύωσης, όπως αυτός που ασκούν τα «ελληνικά hoaxes» με σκοπό την προστασία από την παραπληροφόρηση.

Ο τελικός στόχος είναι ο πολίτης να μπορεί να ανατρέχει σε πηγές και να μαθαίνει την αλήθεια, πριν διαμορφώσει και εκφράσει την προσωπική του άποψη. Χωρίς έγκυρες δευτερογενείς πηγές, η μπουρδολογία πολλαπλασιάζεται εντός λεπτών μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Αυτή είναι δυστυχώς η κατάσταση σήμερα. Ο σεβασμός και η προτεραιότητα στην αλήθεια μέσω ανεξάρτητων αρχών, αδέσμευτης ερευνητικής δημοσιογραφίας και μηχανισμών ελέγχου των μέσων δικτύωσης είναι η απόλυτη προϋπόθεση για τη δημιουργία εμπιστοσύνης στον δημόσιο διάλογο και την αντιμετώπιση της μπουρδολογίας που υπονομεύει τη Δημοκρατία.

Ο Αλέξης Αρβανίτης είναι επίκουρος καθηγητής Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης