50 χρόνια {LF}«Αρχιπέλαγος {CR}Γκουλάγκ»

Το 1973, πενήντα χρόνια πριν, ο ρώσος συγγραφέας Αλεξάντερ Σολζενίτσιν αφιέρωνε το νέο του βιβλίο «Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ 1918-1956: Ενα Πείραμα Λογοτεχνικής Ερευνας» «σε όσους δεν επέζησαν για να αφηγηθούν την ιστορία». Ο Σολζενίτσιν στο βιβλίο του αναφερόταν στο πώς το σοβιετικό καθεστώς προγραμμάτισε και πραγματοποίησε μια επιχείρηση μαζικής κακομεταχείρισης και απανθρωπισμού.

Το «Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ» μεταφράστηκε στα αγγλικά και τα γαλλικά τον επόμενο χρόνο της έκδοσής του στα ρωσικά. Το βιβλίο αποτελεί ένα δημιουργικό μείγμα δημοσιογραφίας και ιστορίας.

Δραματοποιεί τη ζωή εντός του σοβιετικού συστήματος στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας, μέσω μιας αφήγησης που ο Σολζενίτσιν κατασκεύασε από διαφορετικές πηγές, χρησιμοποιώντας εκθέσεις, συνεντεύξεις, δηλώσεις, ημερολόγια, νομικά έγγραφα, καθώς και την προσωπική του εμπειρία ως κρατούμενου στο γκούλαγκ.

Στα ρωσικά γκουλάγκ είναι το αρκτικόλεξο της σοβιετικής υπηρεσίας που επόπτευε τα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας στην πρώην ΕΣΣΔ, όπου εξορίζονταν οι πάσης φύσεως αντιφρονούντες πολιτικοί κρατούμενοι και διάφοροι ύποπτοι. Τα στρατόπεδα γκουλάγκ έγιναν διαβόητα καθώς εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι που κρατούνταν στις φυλακές αυτές εξαφανίζονταν και έχαναν κάθε επαφή με τις οικογένειές τους, βασανίζονταν και έμεναν φυλακισμένοι σε φρικώδεις συνθήκες διαβίωσης για χρόνια, συχνά χωρίς καν νόμιμες δικαστικές διαδικασίες. Ο Σολζενίτσιν καταγράφει σε αυτό την ιστορία των γκουλάγκ ξεκινώντας με τα αρχικά διατάγματα του Λένιν που εκδόθηκαν λίγο μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση και τα οποία καθιέρωσαν το νομικό και πρακτικό πλαίσιο για μια σειρά στρατοπέδων όπου πολιτικοί κρατούμενοι και απλοί εγκληματίες θα καταδικάζονταν σε καταναγκαστική εργασία. Ωστόσο ήδη η τσαρική Ρωσία είχε καθιερώσει από τον 18ο αιώνα το σύστημα των κατέργων στη Σιβηρία, που το 1917 άλλαξε ονομασία από την Προσωρινή Ρωσική Κυβέρνηση. Ο συγγραφέας φτάνει το ερευνητικό του αφήγημα έως το 1956, με την αποκήρυξη και την αποκαθήλωση του Στάλιν από τον νέο ισχυρό άνδρα Νικίτα Χρουστσόφ και το 20ό συνέδριο του ΚΚΣΕ. Και υποστηρίζει ότι το γκουλάγκ είναι σύμφυτο με τον «υπαρκτό σοσιαλισμό» και δεν είναι μια σταλινική παρένθεση, όπως πιστευόταν μέχρι τότε από πολλούς αριστερούς στη Δύση.

Το «Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ» γράφτηκε μεταξύ των ετών 1958 και 1968 κάτω από αντίξοες συνθήκες. Ο Σολζενίτσιν βρισκόταν υπό τη διαρκή παρακολούθηση της KGB και αναγκαζόταν να αλλάζει συχνά τόπο κατοικίας. Το μεγαλύτερο μέρος του γράφτηκε στην ασφαλή ντάτσα του τσελίστα Μστισλάβ Ροστροπόβιτς, που λόγω της διασημότητάς του βρισκόταν στο απυρόβλητο. Ο Σολζενίτσιν μετέφερε στο χαρτί τη δική του εμπειρία στα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας (1945-1953) και τις μαρτυρίες 227 συγκρατουμένων του. Τα χειρόγραφα του βιβλίου αποτυπώθηκαν σε μικροφίλμ και διοχετεύτηκαν στη Δύση.

Στη Σοβιετική Ενωση διανεμήθηκε από χέρι με χέρι σε αυτοσχέδιες εκδόσεις (σαμιζντάτ) και επισήμως 16 χρόνια αργότερα, την εποχή της «περεστρόικας» του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ.

Το βιβλίο του Σολζενίτσιν ήταν το δεύτερο μεγάλο σοκ που περίμενε την παγκόσμια φιλοσοβιετική Αριστερά μετά τις αποκαλύψεις για τις δίκες της Μόσχας και τις σταλινικές εκκαθαρίσεις. Αποτέλεσε ένα από τα κύρια όπλα της Δύσης στην ιδεολογική της αντιπαράθεση με τη Σοβιετική Ενωση κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Για τους Σοβιετικούς και τους συνοδοιπόρους τους, το βιβλίο εντασσόταν στη «φθηνή αντικομμουνιστική προπαγάνδα».

Η Νατάλια Ρεσετόβσκαγια το 1974 χαρακτήρισε το βιβλίο του πρώην συζύγου της «φολκλόρ», λέγοντας σε μια εφημερίδα ότι ένιωθε πως το βιβλίο «δεν ήταν στην πραγματικότητα η ζωή της χώρας και ούτε καν η ζωή των στρατοπέδων, αλλά το φολκλόρ των στρατοπέδων». Στα απομνημονεύματά της το 1974, η Ρεσετόβσκαγια έγραψε ότι ο Σολζενίτσιν δεν θεωρούσε το βιβλίο του αυτό «ιστορική ή επιστημονική έρευνα» και δήλωσε ότι η σημασία του είχε «λανθασμένα υπερεκτιμηθεί». Η Ρεσετόβσκαγια δημιούργησε μια συντομευμένη έκδοση για σοβιετικούς μαθητές γυμνασίου, περιλαμβάνοντας τη διερευνητική εισαγωγή της σχετικά με τη μοναδική φύση του «πειράματος λογοτεχνικής έρευνας» του Σολζενίτσιν. Τα βιβλία της εκδόθηκαν από τη Novosti Press, η οποία διοικούνταν από την KGB. Ο εκδότης της εκεί ήταν ο Κόνσταντιν Σεμιόνοβ, ο οποίος έγινε και ο τρίτος σύζυγός της.