Η συνεργασία με τους κατακτητές

Μιλώντας στο πλαίσιο της βιογραφίας του, ο Αϊζάια Μπερλίν αναρωτήθηκε σε κάποιο σημείο ποιος, από τις τάξεις της υψηλής κοινωνίας της Αγγλίας, θα μπορούσε να έχει συνεργαστεί με τους Γερμανούς στην περίπτωση που αυτοί είχαν εισβάλει στη χώρα το 1940. Οι αντισημίτες, οι οπορτουνιστές και οι γνωστοί συκοφάντες περιλαμβάνονταν στη λίστα του – ποιοι άλλοι, όμως, ήταν σε αυτήν; Επί της ουσίας, θέτοντας στον εαυτό του το συγκεκριμένο ερώτημα, ο Μπερλίν επεδίωκε να επισημάνει πως όταν το έδαφος φεύγει κάτω από τα πόδια του κόσμου, δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι τι θα κάνει κάθε άνθρωπος – συμπεριλαμβανομένου καθενός από εμάς.

Η συνεργασία με τους κατακτητές και εισβολείς, σημειώνει ο Ιαν Μπορουμά στη μελέτη του που αφορά τρία πρόσωπα που μπήκαν σε αυτή τη διαδικασία – τον Φέλιξ Κέρστεν, μασέρ του Χάινριχ Χίμλερ, τον Φρίντριχ Βάινρεμπ, έναν Εβραίο που συνεργάστηκε με τις γερμανικές κατοχικές Αρχές στην Ολλανδία, και την Καβασίμα Γιοσίκο, μια κινέζα πριγκίπισσα η οποία συνεργάστηκε με τους ιάπωνες κατακτητές στη Μαντζουρία -, είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα υπόθεση, επειδή ακριβώς αυτά τα πρόσωπα υπέκυψαν σε έναν πειρασμό τον οποίο θα αντιμετωπίζαμε όλοι εάν βρισκόμασταν σε ανάλογη κατάσταση. Βεβαίως, δεν είναι αυτός ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμασταν πάντα τέτοιου είδους συνεργασία. Για παράδειγμα, όταν εκδιώχθηκαν τα καθεστώτα που υπήρχαν κατά τη ναζιστική κατοχή από τη Γαλλία και την Ολλανδία, το 1945, οι συνεργάτες τους κυνηγήθηκαν ως μια απεχθής και ατιμασμένη μειονότητα. Αμφότερες οι παραπάνω χώρες οικοδόμησαν εκ νέου την εθνική τους ταυτότητα γύρω από τον μύθο που ήθελε τους ήρωες της αντίστασης να αντιπροσωπεύουν το πραγματικό πνεύμα των λαών τους.

Χρειάστηκε να περάσουν δύο γενιές προκειμένου οι περισσότερες χώρες να παραδεχθούν ότι ήταν οι αντιστασιακοί και όχι οι συνεργάτες των κατακτητών που αποτελούσαν μειονότητα. Τώρα, όμως, κινδυνεύουμε να περάσουμε στο άλλο άκρο: να αποδεχθούμε τη συνεργασία αυτή ως κανονικότητα και να μετατρέψουμε την αντίσταση σε τόσο ιδιαίτερη επιλογή που μόνο όσοι είναι… άγιοι θα την έκαναν.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η συνεργασία αντιπροσωπεύει την αδυναμία άλλης επιλογής υπό ακραίες συνθήκες, σε άλλες μπορεί να δικαιολογηθεί ως μια προσπάθεια διάσωσης της τιμής μιας χώρας μετά τη στρατιωτική της ήττα. Το συγκεκριμένο επιχείρημα μπορεί κανείς να το συναντήσει στο έργο του ιστορικού Τζούλιαν Τζάκσον France in Trial: The Case of Marshal Petain, το οποίο προσφέρει μια καθηλωτική και ενδελεχή αναπαράσταση των κατηγοριών εις βάρος του ηγέτη του καθεστώτος του Βισί με τους γερμανούς κατακτητές το 1945.

Ο Τζάκσον συμπεραίνει πως η συνεργασία ήταν η λογική συνέπεια της εκεχειρίας που συνήφθη τον Ιούνιο του 1940, όπως και η εκεχειρία ήταν λογική συνέπεια της συμφωνίας του Μονάχου. Οχι αδικαιολόγητα, η γαλλική κοινή γνώμη υποστήριζε αρχικά τον κατευνασμό του Χίτλερ και, στη συνέχεια και μετά την ήττα, τη συνεργασία μαζί του.

Το γεγονός ότι η κοινή γνώμη υποστήριζε τον Πετέν δεν δικαιολογεί τη συνεργασία με τους κατακτητές, συμβάλλει όμως στην κατανόηση της απόφασης για συνεργασία. Οταν ο ήρωας του Βερντέν «έκανε δώρο τον εαυτό του» στους Γάλλους την ώρα της ήττας, τους είπε: «Εάν δεν μπορώ, πλέον, να είμαι το ξίφος σας, θέλω να είμαι η ασπίδα σας».

Ο Ταλλεϋράνδος είχε κάποτε ισχυριστεί ότι η προδοσία είναι μια υπόθεση που σχετίζεται με τις ημερομηνίες. Με άλλα λόγια, ό,τι μοιάζει με συναίνεση τη μια στιγμή, μπορεί να μετατραπεί σε προδοσία μια άλλη.

Τον Ιούνιο του 1940, η απόφαση του Πετέν έμοιαζε, στα μάτια πολλών πατριωτών Γάλλων, ως διάσωση της τιμής της χώρας σε μια στιγμή που η περαιτέρω αντίσταση φάνταζε μάταιη. Ακόμη και ο Λέον Μπλουμ – ο σοσιαλιστής πρωθυπουργός τη δεκαετία του ’30, ο οποίος αργότερα φυλακίστηκε από τους Γερμανούς – θεώρησε πως η εκεχειρία ήταν μια αξιοπρεπής στάση απέναντι στην καταστροφή. Παρ’ όλα αυτά, η συνεργασία του Πετέν μετατράπηκε σε ατίμωση όταν ο ίδιος πρόδωσε την υπόσχεση που είχε δώσει να προστατεύσει τον γαλλικό λαό.

Οι δίκες των αξιωματούχων του καθεστώτος του Βισί, οι οποίοι υπήρξαν συνένοχοι στις δολοφονίες Εβραίων, συνεχίστηκαν ως τη δεκαετία του ’90. Χρειάστηκε να ανέλθει στην προεδρία ο Ζακ Σιράκ (1995-2007) προκειμένου να αναγνωρίσει η Γαλλία δημοσίως ότι ο εκτοπισμός Γάλλων Εβραίων στα ναζιστικά στρατόπεδα θανάτου ήταν έργο της κυβέρνησης και της αστυνομίας της Γαλλίας, όπως και των συνεργατών των κατακτητών.

Η υπόθεση αυτή έχει ρίξει τη σκιά της πάνω από τη Γαλλία για πολύ μεγαλύτερο διάστημα από ό,τι θα μπορούσε κανείς να φανταστεί το 1945. Οταν ο Τζάκσον καταλήγει στο συμπέρασμα, μέσω της υποδειγματικής και συναρπαστικής αφήγησής του, ότι «η υπόθεση Πετέν έχει κλείσει», κανείς δεν μπορεί να είναι απολύτως βέβαιος ότι αυτό ισχύει.

Ισως να έχει όντως κλείσει στη Γαλλία. Τώρα, όμως, που η Ευρώπη βρίσκεται πάλι σε πόλεμο, το συγκεκριμένο ερώτημα τίθεται ενώπιον όλων μας. Από τη στιγμή που ο πόλεμος στην Ουκρανία θα τελειώσει, οι ηγέτες της χώρας θα αναγκαστούν να αποφασίσουν τι θα κάνουν με όσους συνεργάστηκαν με τους ρώσους εισβολείς. Στην περίπτωση που οι Ουκρανοί αναγκαστούν να δεχθούν μια εκεχειρία ενόσω η Ρωσία εξακολουθεί να κατέχει έδαφός της, ορισμένοι που πολέμησαν για να τους εκδιώξουν τους Ρώσους δεν χωράει αμφιβολία ότι θα καταδικάσουν ως προδότη εκείνον ο οποίος θα υπογράψει μια τέτοια συμφωνία. Οπως συνέβη και με τον Πετέν, πάντως, το κατά πόσο αυτός ο χαρακτηρισμός θα παραμείνει θα εξαρτηθεί από όσα θα ακολουθήσουν.

Ο Μάικλ Ιγνάτιεφ είναι καθηγητής Ιστορίας και ομότιμος
πρύτανης στο Central European University, καθώς και
συγγραφέας πολλών βιβλίων, ανάμεσα στα οποία το «Περί πολέμου» (Καστανιώτης, 2011) και «Τα ανθρώπινα δικαιώματα ως πολιτική και ως ειδωλολατρία» (Καστανιώτης, 2004)