Ανθρωποι, αριθμοί και οικονομία

Περί το 1960, όταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είχε παραθέσει στη Βουλή στοιχεία για την πράγματι αλματώδη οικονομική ανάπτυξη στη δεκαετία 1950-1960, ο Γεώργιος Παπανδρέου έδωσε μια λακωνική και καυστική απάντηση: «Εις την Ελλάδα ευημερούν οι αριθμοί ενώ πάσχουν οι άνθρωποι» – φράση που έμελλε να κάνει…καριέρα αργότερα: όχι λόγω της αιχμηρότητάς της αλλά διότι αποτέλεσε έτοιμο «αντεπιχείρημα» σε συζήτηση για την οικονομία απέναντι σε οποιονδήποτε αναφέρεται σε αριθμητικά δεδομένα συζητώντας πάνω στην οικονομία της χώρας.

Με το πέρασμα του χρόνου έχει ξεχαστεί ότι η φράση αυτή είναι απλώς ένα ευφυολόγημα του Γεωργίου Παπανδρέου. Βέβαια, εκφράζει μια αλήθεια εφόσον οι αριθμοί δεν μιλούν από μόνοι τους και τα προβαλλόμενα μεγέθη, όσον αφορά την ανάπτυξη στο σύνολό της, δεν φανερώνουν άμεσα ποιοι ωφελούνται περισσότερο και ποιοι λιγότερο, πώς επηρεάζεται η ποιότητα ζωής, πόση είναι η εισοδηματική ανισοκατανομή κ.ά. Ασφαλώς όμως μπορούν να γίνουν εκτιμήσεις και για όλα αυτά που μπορούν να εκφραστούν αριθμητικά.  Πλην όμως δεν λαμβάνεται υπόψη από αυτούς που επαναλαμβάνουν συνεχώς ως κλισέ διάφορες παραλλαγές της φράσης του Παπανδρέου, όπως «οι άνθρωποι πάνω από τους αριθμούς», «σημασία δεν έχουν οι αριθμοί, αλλά οι άνθρωποι» και άλλα παρόμοια.

Ενας λόγος για τον οποίο έχει πέραση αυτή η φράση είναι η αποστροφή που έχουν πολλοί  για ποσοτικά – ιδίως οικονομικά –  δεδομένα, πράγμα που ισχύει και για ορισμένα γενικότερα καλλιεργημένα άτομα. Μερικοί μάλιστα παρουσιάζουν την αποστροφή αυτή ως τεκμήριο του ανθρωπισμού τους, ως σηματοδότη της δικής τους ανθρωπιστικής ανωτερότητας. Η αντίθεση στη χρήση αριθμητικών δεδομένων είναι βέβαια εντελώς παράλογη. Χρησιμοποιούμε αριθμούς παντού και συνεχώς. Επικοινωνούμε με τους γύρω μας χρησιμοποιώντας αριθμούς. Παίρνουμε αποφάσεις με βάση ποσοτικούς δείκτες. Προσμετρούμε τη γνωστική μας πρόοδο – τη δική μας, αλλά και άλλων – με βαθμολόγηση που συνήθως είναι αριθμητική έχοντας την απαίτηση να είναι δίκαιη. Ασφαλώς δεν ανάγονται όλα σε αριθμούς, όμως οι αριθμοί αποτελούν πληροφορίες που πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη.

Σύνηθες συνοδευτικό της δηλωμένης αντι-αριθμητικής στάσης είναι η απώθηση που προκαλούν σε πολλούς όχι μόνο τα οικονομικά μεγέθη, αλλά η οικονομία εν γένει. Αυτό ισχύει τόσο για τη συντηρητική όσο και τη ριζοσπαστική πολιτική σκέψη. O Edmund Burke έγραφε το 1790 σε βιβλίο που έγινε από τότε το ευαγγέλιο του συντηρητισμού, ότι η δόξα της Ευρώπης χάθηκε για πάντα εφόσον ο ιπποτισμός υποχώρησε μπροστά στο πνεύμα εκείνων που σκέφτονται οικονομικά και υπολογιστικά. Ο Burke  εκφράζει στο βιβλίο του αυτό («Στοχασμοί για την επανάσταση στη Γαλλία») την απέχθεια του συντηρητικού για μια τάξη πραγμάτων στην οποία δεν δεσπόζει η αριστοκρατική νοοτροπία και δεν πρυτανεύουν οι αξίες των αριστοκρατών στη λήψη πολιτικών αποφάσεων, αλλά  κυριαρχεί μάλλον το εμπορικό πνεύμα και κανοναρχούν αυτοί που κάνουν οικονομικούς υπολογισμούς. Ομως, δεν εναντιώνεται στην οικονομική σκέψη μόνο ο συντηρητικός. Μια «αντι-οικονομική» τάση μαρτυρείται και στην αντιπέρα όχθη της ριζοσπαστικής Αριστεράς· όχι στον Καρλ Μαρξ, ο οποίος ήταν πολύ σημαντικός οικονομολόγος, αλλά σε «επιγόνους» του που καταγγέλλουν την κοινωνική αδικία, αλλά αγνοούν, παραθεωρούν ή αποφεύγουν την οικονομική ανάλυση στις προσεγγίσεις τους.

Περισσότερο ακόμη: επαναλαμβάνοντας συνεχώς ότι την κοινοτοπία περί της ανάγκης υποταγής της οικονομίας στον άνθρωπο και όχι το αντίστροφο, αποφεύγουν να λάβουν σοβαρά υπόψη τους ορισμένα αμείλικτα οικονομικά δεδομένα. Η στάση τους αυτή εξομοιώνεται με εκείνη του συντηρητικού κατά τούτο: ότι αποκαλύπτει άρνηση της πραγματικότητας· η οποία πληρώνεται ακριβά και συνηθέστατα όχι από αυτόν που την εκφράζει, αλλά από άλλους που δίνουν πίστωση στους ισχυρισμούς του.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών