«Η κουλτούρα της ακύρωσης {LF}στο τέλος ακυρώνει εμάς»

«Η ανάλυση της ανθρώπινης συμπεριφοράς από τον Ντοστογέφσκι έχει κάτι βαθιά φιλοσοφικό, και τόσο ο Νίτσε όσο και ο Φρόιντ γοητεύονταν από το έργο του… Ο Προυστ, που έλεγε ότι όλα τα μυθιστορήματα του Ντοστογέφσκι θα μπορούσαν να έχουν τον ίδιο τίτλο, “Εγκλημα και τιμωρία”, τον είχε μελετήσει ίσως σε μεγαλύτερο βάθος απ’ ό,τι θα ήταν διατεθειμένος να παραδεχτεί. Ο Προυστ είναι εκείνος που εξελίσσει και αναπτύσσει περαιτέρω τη φιλοσοφική ανάλυση του ψυχολογικού κινήτρου. Στον Προυστ όλα τα στοιχεία της συγκρότησης χαρακτήρων – και στην πραγματικότητα της ίδιας της μυθοπλασίας – συνυπάρχουν αρμονικά σαν κοπάδια ψαριών που τα κοιτάζουμε από τον γυάλινο πυθμένα μιας βάρκας». Εικόνες όπως η παραπάνω, που προϋποθέτουν προσωπικό βλέμμα και μια ιδιοσυγκρασιακή ανάγνωση των μεγάλων λογοτεχνικών έργων, διαπερνούν κατά δεκάδες το «Πώς δουλεύει η λογοτεχνία» (εκδ. Αντίποδες, μτφ. Κώστας Σπαθαράκης, 2023) του κριτικού Τζέιμς Γουντ, γνωστού από τα κείμενά του παλιότερα στην «Guardian» και από το 2014 στο «New Yorker». Ο Γουντ, που διδάσκει Θεωρία Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, «ξαναδιαβάζει» τα μεγάλα μυθιστορήματα – αυτή είναι η ειδικότητά του, σαν να λέμε – για να αναδείξει τη λεπτομέρεια που αξίζει, την τέχνη των διαλόγων, τον ρυθμό και τον τρόπο με τον οποίο η λογοτεχνία μάς μαθαίνει να παρατηρούμε καλύτερα τη ζωή.

Θυμάστε το πρώτο βιβλίο που διαβάσατε για να κάνετε κριτική και το πρώτο κείμενό σας που δημοσιεύτηκε;

Ναι. Η πρώτη κριτική ήταν για την «Guardian»: σκληρή και αυστηρή για το πρώτο μυθιστόρημα μιας συγγραφέως. Είναι κάτι που δεν θα έκανα ποτέ σήμερα. Ημουν 22 ετών, είχα διαμορφώσει μια «αποψάρα», ήθελα να κάνω όνομα, οπότε επιτέθηκα με τρόπο αγενή στο ντεμπούτο ενός ανθρώπου. Παρεμπιπτόντως η συγγραφέας έκανε καριέρα, οπότε η κριτική μου δεν είχε σοβαρή επίδραση. Δημοσιεύτηκε μάλιστα την ημέρα που εκείνη προωθούσε το βιβλίο και, όπως μου μετέφεραν αργότερα, είχε ξεσπάσει σε κλάματα κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης. Ενιωσα ντροπή, εδώ που τα λέμε.

Αισθάνεστε ένα είδος χρέους, ας το πούμε και ηθικό, όταν γράφετε κριτική για ένα βιβλίο;

Νομίζω πως ναι. Πρέπει σίγουρα να είσαι, αν μη τι άλλο, ευγενικός απέναντι στην προσπάθεια ενός συγγραφέα. Αλλά ύστερα ξεκινά η ευθύνη απέναντι στους αναγνώστες. Κι εδώ η κατάσταση περιπλέκεται. Μέρος της δυσκολίας όταν γράφεις μια κριτική είναι η εσωτερική πάλη εάν πρόκειται για μια «ανοιχτή επιστολή» προς τον συγγραφέα, με την οποία τον τσιγκλάς, τον επικρίνεις, τον ιντριγκάρεις για να γίνει καλύτερος. Ή εάν μέσω του συγγραφέα μιλάς με τους αναγνώστες. Σ’ αυτή την περίπτωση είναι σαν να λες στον πρώτο «μην μπεις καν στον κόπο να διαβάσεις την κριτική, δεν είναι για σένα». Αλλά στην πραγματικότητα συμβαίνουν όλα μαζί. Και οι συγγραφείς διαβάζουν τις κριτικές και απογοητεύονται – μεταξύ μας, ακόμη και αν είναι θετικές.

Από τη δική σας πείρα, οι περισσότεροι αισθάνονται ότι είναι «σοφότεροι» από τους κριτικούς και τους αναγνώστες;

Ηθελα πολύ να ακούσω μια τέτοια ερώτηση. Και η απάντηση είναι «ναι»! Από την άλλη, είχα και περιπτώσεις που οι κριτικοί υποδεικνύουν ένα μοτίβο ή ένα σχήμα μέσα στο βιβλίο και ένας συγγραφέας παραδέχεται ότι δεν το είχε υπόψη του. Παραδέχεται δηλαδή ότι ο κριτικός μπορεί να είναι σοφότερος.

Εχετε ορισμένα δικά σας κριτήρια για να αξιολογήσετε τη μεγάλη λογοτεχνία ή χρησιμοποιείτε μια διαισθητική μέθοδο;

Εχω σίγουρα τα δικά μου κριτήρια, που συγκλίνουν στο ζήτημα του στυλ. Εξαιτίας αυτού ενδιαφέρομαι όμως και για την αιώνια σύγκρουση ανάμεσα στο στυλ και το περιεχόμενο. Είναι το πρώτο ένα όχημα για το δεύτερο ή μήπως το στυλ παράγει και περιεχόμενο; Είναι ίσως ο μόνος τρόπος να διαβάσεις τη λογοτεχνία. Και αυτό που επιχειρώ στο «Πώς δουλεύει η λογοτεχνία» είναι κάτι που παραμερίστηκε από την οπτική, για παράδειγμα, του Ρολάν Μπαρτ. Εκείνος διαχωρίζει το πραγματικό από την κατασκευή του στην αντιρεαλιστική κριτική του. Προσωπικά πιστεύω και στο πραγματικό και στην κατασκευή του πραγματικού. Κατά το παράδειγμα του καθρέφτη που δίνει ο Σταντάλ.

Αν θα δίνατε μία συμβουλή σε έναν νεαρό επίδοξο κριτικό σ’ αυτή την εποχή της διάχυτης κριτικογραφίας στο Διαδίκτυο, ποια θα ήταν αυτή;

Να γράφει μεγάλα κείμενα. Εκεί βρίσκεται η σωτηρία σου. Γιατί είναι εκείνα που σε διαφοροποιούν από τη διάχυτη και στιγμιαία «άποψη» – το βασίλειο δηλαδή του Διαδικτύου. Στα εκτενή κείμενα πρέπει να αναλύσεις τη γνώμη σου και να επισημάνεις τι είναι σημαντικό και τι όχι.

Πιστεύετε στον «μέσο αναγνώστη»;

Ναι, πιστεύω πως υπάρχει, αλλά μπορεί να αιφνιδιάσω λέγοντας ότι ο μέσος αναγνώστης είναι οι φοιτητές, οι νεαροί καθηγητές, οι ερευνητές. Αυτοί κρατούν ζωντανά την κουλτούρα της ανάγνωσης και τον πολιτισμό του βιβλίου.

Ποιο είναι το στοιχείο που διατηρεί ορισμένα βιβλία «μοντέρνα» σε πείσμα της φθοράς του χρόνου;

Είναι όσα διαβάζουμε και ξαναδιαβάζουμε. Ας πάρουμε τρία από τον 19ο και τον 20ό αιώνα, που δεν έχουν «γεράσει» στο ελάχιστο. Η «Πείνα» του Κνουτ Χάμσουν, ένα βιβλίο ριζοσπαστικό ακόμη και σήμερα όσον αφορά το αίσθημα αποξένωσης που περιγράφει ή τον αγώνα ενός συγγραφέα να βρει μια θέση στην κοινωνία. Οι «Νεκρές ψυχές» του Γκόγκολ, μια δυστοπική αλληγορία που ισχύει ακόμη και σήμερα στη Ρωσία ή αλλού. Και ο «Μόμπι Ντικ», ένα πολύπλοκο βιβλίο με τεράστιες αλληγορικές διαστάσεις. Στις ΗΠΑ η μορφή του Κάπτεν Εϊχαμπ είναι ακόμη και σήμερα κεντρική στην πολιτική κουλτούρα.

Πρέπει να διαβάζουμε τα μεγάλα βιβλία ανάλογα με την εποχή μας;

Πάντως σίγουρα το κάνουμε. Σήμερα φαίνεται πιο δύσκολο να αξιολογήσουμε τα λεγόμενα «μεγάλα βιβλία» σε σχέση με τον ρατσισμό, τον σεξισμό ή την ιδεολογία που τους αποδίδουμε. Πιστεύω, όμως, ότι μπορούμε πάντα να διαχωρίσουμε το αίσθημα της αναγνωστικής απόλαυσης. Και εκεί είναι η ευθύνη του κριτικού, να υποδείξει το κείμενο και την απόλαυσή του.

Μπαίνετε πιο εύκολα σε δημόσιο διάλογο για τέτοιου είδους ζητήματα ή υπάρχει πάντα ο πειρασμός να πατήσετε το κουμπί της «ακύρωσης»;

Πιστεύω στη συζήτηση και την αντιπαράθεση, δεν καταλαβαίνω καθόλου τη λογική της ακύρωσης, η οποία στο τέλος ακυρώνει και εμάς. Εάν κάποιος θεωρήσει ότι το πρόβλημα λύνεται εξαφανίζοντας ένα βιβλίο από τη ζωή του εξαφανίζει και τη δυνατότητα να μάθει κάτι διαφορετικό σε σχέση με τις δικές του ιδέες.

Ποιες είναι οι νέες τάσεις που εντοπίζετε στη λογοτεχνία της εποχής μας; Πιθανότατα αυτές που θα μας απασχολήσουν στο επόμενο διάστημα;

Τα ζητήματα της ταυτότητας και της περιβαλλοντικής συνείδησης – σίγουρα στην αμερικανική λογοτεχνία. Ολοένα και περισσότεροι συγγραφείς θα αρχίσουν να αναρωτιούνται εάν μπορούν να αφηγούνται τις ιστορίες τους σε έναν κόσμο που δεν ξέρουμε αν θα επιβιώσει. Ή αφού πρόκειται να αφηγηθούν μια ιστορία μήπως πρέπει να παίρνουν υπόψη τους το ζήτημα της επιβίωσης του πλανήτη.

Στάινερ και Μπλουμ

«Θα ήθελα {LF}να διαβάζω ρωσικά {LF}στο πρωτότυπο»

Πώς έμοιαζε η βρετανική λογοτεχνική σκηνή όταν ξεκινήσατε την κριτική στα τέλη της δεκαετίας του 1980;

Βρισκόταν σε μια πολύ δυναμική στιγμή της. Ηταν η περίοδος που ο Σάλμαν Ρούσντι και ο Καζούο Ισιγκούρο, για παράδειγμα, διεύρυναν τα όρια του βρετανικού μυθιστορήματος. Αλλά και η περίοδος που για πρώτη φορά οι πρώην βρετανικές αποικίες εμπλούτιζαν τη λογοτεχνία. Η «αυτοκρατορία αντεπιτίθετο», όπως το είπε εύστοχα ο Ρούσντι. Η εποχή επίσης των μεγάλων βραβείων, όπως το Μπούκερ, η επιτροπή του οποίου ενδιαφερόταν για την επανεκτίμηση της βρετανικής Ιστορίας.

Ποιοι είναι οι μεγάλοι συγγραφείς που λειτούργησαν και ως πετυχημένοι κριτικοί;

Ο Χένρι Τζέιμς παλιότερα. Το σύγχρονο παράδειγμα είναι ο Μίλαν Κούντερα, ο οποίος ενσωματώνει μέσα στο μυθιστόρημα τον δοκιμιακό λόγο για τη φύση και τη λειτουργία του μυθιστορήματος ή τον ρόλο του δημιουργού μέσα σε ένα καθεστώς (σ.σ.: η συνέντευξη έγινε πριν από τον θάνατο του τσέχου συγγραφέα). Θα πρόσθετα τον Β.Γ. Ζέμπαλντ, που μας δείχνει τον κόσμο και την ίδια στιγμή τον σχολιάζει.

Γιατί ο Σαίξπηρ μπορεί να είναι συγκινητικός για έναν βρετανό μαθητή, αλλά και για ένα παιδί στη Νιγηρία ή την Κίνα;

Ας το πούμε έτσι: ο νιγηριανός μαθητής μπορεί να κερδίσει κάτι από τον Σαίξπηρ με τον ίδιο τρόπο που εγώ μπορώ να βρω κάτι στη νιγηριανή λογοτεχνία. Την ίδια στιγμή, οι άνθρωποι στην Κίνα ή σε άλλα καθεστώτα μαθαίνουν κάτι για τη ζωή τους μέσα από τα έργα του Σαίξπηρ.

Σε ποια γλώσσα που δεν μιλάτε θα θέλατε να διαβάσετε κάποτε ένα πρωτότυπο μυθιστόρημα;

Στα ρωσικά. Θυμάμαι τον Ναμπόκοφ που γράφει στο βιβλίο του για τον Γκόγκολ: «Μην τον διαβάζετε στα αγγλικά. Μάθετε ρωσικά για να τον διαβάσετε».

Αυτό ήταν και το προσωπικό όνειρο του Τζορτζ Στάινερ. Πώς αντιμετωπίζετε πλέον τη δική του κριτική προσέγγιση, όπως και του άλλου μεγάλου, Χάρολντ Μπλουμ;

Αυτό που είχαν κοινό ήταν η μεγάλη γκάμα ανάγνωσης με βάση έναν Κανόνα και αυστηρά κριτήρια. Και επίσης μία παιδαγωγική, διδακτική προσέγγιση όσον αφορά τη λογοτεχνία. Οταν έγραφαν ήταν σαν να μεταφέρουν το μάθημά τους εκτός της αίθουσας. Εν μέρει είναι ένα μοντέλο που με ενδιαφέρει προσωπικά. Κατά τ’ άλλα δεν με γοητεύουν όλα τα κείμενά τους, ειδικά όταν αναζητούν το μεγαλείο και το ύψος. Οι κριτικές του Στάινερ, ωστόσο, στον «New Yorker», τη δεκαετία του 1970, είχαν κάτι πολύ ενδιαφέρον, το οποίο προσπάθησα να κάνω κι εγώ: να παίρνεις στα σοβαρά την αποστολή σου όταν παρουσιάζεις στο αμερικανικό κοινό έναν συγγραφέα που δεν είχαν ακούσει ποτέ στο παρελθόν – για παράδειγμα, τον Τόμας Μπέρνχαρντ. Η μόνη που είχε προηγηθεί στη δεκαετία του 1960 ήταν η Χάνα Αρεντ όταν σύστηνε απ’ την πλευρά της τον Μπέρτολτ Μπρεχτ.

{1BSYG}Τζέημς Γουντ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Πώς δουλεύει {LF}η λογοτεχνία{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Κώστας Σπαθαράκης{CR}Εκδ. Αντίποδες, σελ. 296{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 16,60 ευρ{4BTIM}ώ