Ευριπίδης, ο αυριανός

Ημουν 17 ετών, το 1955, όταν με άλλους θεατρόφιλους της γενέθλιας πόλης μου, της Λαμίας, φτάσαμε στην Επίδαυρο για να παρακολουθήσουμε την πρώτη επίσημη παράσταση που εγκαινίασε την ερμηνευτική επιδαύρια παράδοση των αρχαίων ποιητών του θεάτρου – την «Εκάβη» του Ευριπίδη, με σκηνοθέτη τον Μινωτή και πρωταγωνίστρια την Παξινού. Ηταν σποραδικές οι απόπειρες έως τότε προσέγγισης του αρχαίου δράματος, ουσιαστικά πειραματικές, ό,τι σήμερα  θεωρείται ως αυτονόητο, είτε σε πρωτότυπο, είτε σε μετάφραση, αλλά με προσωπεία και ξεκάθαρη άποψη πως είναι ένα θέαμα μουσειακό. Οφείλουμε, βεβαίως, στον Φώτο Πολίτη, έστω σε κλειστό θέατρο, την απόπειρα να ερμηνευθεί μια αρχαία τραγωδία σε μετάφραση και με αισθητικά εργαλεία ερμηνευτικά τα ίδια που παίζανε Σαίξπηρ, Γκαίτε, Ιψεν, Στρίντμπεργκ ή την «Τρισεύγενη» του Παλαμά και τα ιστορικά δράματα του Μελά. Υπάρχει πλούσια  βιβλιογραφία, κυρίως κριτικογραφία, για το ποιόν μιας προσέγγισης και αισθητικής παρουσίασης μιας αρχαίας τραγωδίας. Η κωμωδία χρειάστηκε να αντιμετωπιστεί ως θεατρικό δημόσιο θέαμα μετά το 1957!

Είναι προφανής και αναμενόμενη η απορία των ανθρώπων της θεατρικής πράξης για τον τρόπο συγκρότησης ενός υποκριτικού λεξιλογίου και συντακτικού που, από τη μια, να μην προδίδει τον «νουν» του αρχαίου κειμένου και, από την άλλη, να χρησιμοποιεί τα δοκιμασμένα ερμηνευτικά εργαλεία που δοκιμάστηκαν και έγιναν αισθητική και πνευματική περιουσία από την Αναγέννηση των Τεχνών στην Ευρώπη.

Σκέφτομαι τον μεγάλο έλληνα ηθοποιό, τον Αιμίλιο Βεάκη, που είχε προικίσει την αισθητική της υποκριτικής στην Ελλάδα με έξοχες ερμηνείες στον Σαίξπηρ και τον Ιψεν, για να δανειστώ δύο χρονικά και αισθητικά αντίθετες απόψεις για την υποκριτική. Ενας ηθοποιός έπαιζε Οθέλλο και Γιάννη Γαβριήλ Μπόρκμαν με το ίδιο υποκριτικό αλφάβητο και κάποια στιγμή στη διάσημη και λαϊκής αποδοχής καριέρα του καλείται να προσεγγίσει τον Οιδίποδα, τον Προμηθέα, τον Ορέστη, τον Φιλοκτήτη, τον Αίαντα και οι γυναίκες που είχαν δοκιμαστεί και θριαμβεύσει στην Οφηλία, τη Λαίδη Μάκβεθ, τις ηρωίδες του Ιψεν και του Πιραντέλο έπρεπε, με την έτοιμη και τελειωμένη και, βέβαια, αναγνωρίσιμη περιουσία τους, να δοκιμάσουν Μήδεια, Ιφιγένεια, Κλυταιμνήστρα, Ηλέκτρα, Αντιγόνη.

Η γενιά μου, και όσοι πάσχιζαν να γνωρίσουν το παγκόσμιο θέατρο μέσα από αναγνώσεις, δοκίμια, αλλά και σκηνικές εμπειρίες, βρήκαν ένα ερμηνευτικό τοπίο τελείως σχιζοφρενικό. Από τη μια, είτε παραστάσεις στα αρχαία ελληνικά (με νεοελληνική προφορά του αρχαίου τραγικού λόγου!), είτε μεταφρασμένα με γνώμονα την ερμηνευτική μέθοδο του ευρωπαϊκού θεατρικού κώδικα. Ο Φώτος Πολίτης δοκίμασε, με έξοχο όργανο τον Βεάκη σε κλειστό θέατρο, ιταλικής σκηνής, να παρουσιάσει τον «Οιδίποδα Τύραννο» και τον «Αγαμέμνονα» με τους ίδιους όρους υποκριτικού κανόνα που ερμηνευόταν ο Αμλετ, π.χ., ή η Εντα Γκάμπλερ και η Φωτεινή Σάντρη του Ξενόπουλου.

Οταν ο Κωστής Μπαστιάς, κριτικός με κύρος την εποχή του Μεταξά, μέσα στο όλο κλίμα (τρομάρα τους!) να αναγεννήσουν τον αρχαίο πολιτισμό, πρότεινε στον τότε διευθυντή του Εθνικού Θεάτρου Δημήτρη Ροντήρη να σκηνοθετήσει αρχαία τραγωδία σε αρχαίο αμφιθέατρο, είτε στο Ηρώδειο, είτε στην Επίδαυρο, άνοιξε μια μεγάλη δημόσια συζήτηση, όχι μόνο στη θεατρική αγορά, αλλά και στην εκπαίδευση και στον πολιτισμό, και ιδιαίτερα στη νεωτερική πολιτιστική μόδα του καιρού, τον τουρισμό. Οφείλουμε να αναγνωρίσουμε πως έδωσε το εισιτήριο για μια τέτοια λαϊκή προσέγγιση του αρχαίου δράματος η φασιστική Ιταλία, όταν άνοιξαν στο πλατύ κοινό τα αμφιθέατρα της Σικελίας. Ηδη το 1938 είχε επισκεφτεί την Ελλάδα ιταλικός θίασος και είχε παρουσιάσει στην Επίδαυρο τραγωδία στο αρχαιοελληνικό πρωτότυπο (με την ερασμιακή προφορά που δεν κατάλαβε ποτέ ο έλληνας θεατής!). Οι ιταλοί ερασιτέχνες και ημιεπαγγελματίες θεατρίνοι με κοθόρνους, με προσωπεία και αγαλματώδεις κινήσεις και στάσεις παρουσίαζαν ένα ακοινώνητο για το πλατύ κοινό κείμενο.

Ο Ροντήρης στην Επίδαυρο, ήδη με την προπολεμική (1938) δοκιμή με την Παξινού, την Παπαδάκη, τον Κωτσόπουλο, τη Μανωλίδου, τον Ροζάν, δίδαξε «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή, σε μετάφραση του μεγάλου Γρυπάρη, μουσική του Μητρόπουλου και έξοχα κοστούμια του Φωκά. Δυστυχώς ο Πόλεμος και ο Εμφύλιος εμπόδισαν τη συνέχεια, ώσπου το 1954, πάλι ο Ροντήρης με τον «Ιππόλυτο» του Ευριπίδη, ανεπίσημα, και το 1955, επίσημα πια, ο Μινωτής με την «Εκάβη», εγκαινίασαν ό,τι ονομάζουμε παράδοση των παραστάσεων τραγωδίας και κωμωδίας, με την επίσημη κρατική εγγύηση σοβαρότητας. Του χρόνου θα γιορταστούν, ελπίζω, τα 70 χρόνια συνεχούς παράδοσης ενός παγκοσμίως αναγνωρισμένου πολιτισμικού θεατρικού θεσμού.

Εγραφα σε περασμένες σελίδες τους τρόπους ερμηνείας αρχαίων δραμάτων του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Αριστοφάνη. Ο Ευριπίδης, ποιητής που έδρασε μέσα στο αιματοκύλισμα της εμφύλιας σφαγής που ονομάστηκε Πελοποννησιακός Πόλεμος, σε σύγκριση με την προαισθητική περίοδο του είδους που ανίχνευσε ο Αισχύλος και σε διαφορετική φιλοσοφία τέχνης και ζωής την εποχή που βιώνει τον επιθανάτιο ρόγχο της, μας παρέδωσε ένα θέατρο που, χωρίς αυτό, δεν θα είχαμε σήμερα να καμαρώνουμε για παγκόσμια θεατρική κληρονομιά.

Σε αυτή τη στήλη τις τρεις περασμένες εβδομάδες αναφέρθηκαν στην ερμηνευτική  σύγχρονη εποποιία του τραγικού παραστασιολογίου από κορυφαίους έλληνες ηθοποιούς, που οι περισσότεροι πρωτόπαιξαν ύστερα από τους ρωμαϊκούς χρόνους επί σκηνής τραγικές μορφές, πιστώνοντάς μας με μια ερμηνευτική βίβλο. Ετσι, χωρίς άλλες ερμηνευτικές παρενθέσεις, θα παραθέσω την ευριπίδεια ερμηνευτική ελλήνων ηθοποιών που τα επιτεύγματά τους δίδαξαν το είδος αυτό του μοναδικού τρόπου μίμησης πράξεως σε Βορρά, Νότο, Ανατολή και Δύση. Προσωπικά κάποτε στο Μεξικό γνώρισα πολίτη της χώρας που με καλησπέρισε με στίχους από την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή (στα ελληνικά!) που είχε ακούσει από την Ασπασία Παπαθανασίου στους Ολυμπιακούς Αγώνες!

Τύχη αγαθή το έφερε και αρχίζει η μεγάλη τραγική περιπέτεια στη χώρα μας και στον κόσμο(!), όταν άρχισα να βλέπω, ταξιδεύοντας στην Επίδαυρο, τις μεγάλες παραστάσεις. Ετσι ευτύχησα να δω τον Αλεξανδράκη, τη Βεργή και τον Κωτσόπουλο στον «Ιππόλυτο» του Ευριπίδη, Μινωτή και Παξινού και στις «Φοίνισσες» και στις «Βάκχες». Οποιος χάρηκε αυτές τις ερμηνείες έχει πλέον δύσκολα κριτήρια για καθετί που βλέπει.

Με συνέδεε μια βαθιά φιλία με τον Αλέξη Μινωτή και είχα από πρώτο χέρι διαπιστώσει τα αδιέξοδα, τις απόπειρες, τα ρίτσα αυτών των υποκριτικών γιγάντων να ερμηνεύσουν ύστερα από 2.500 χρόνια ένα ποιητικό κείμενο ενός παρελθόντος πολιτισμού και να πείσουν τον τυχαίο τουρίστα που γέμιζε την Επίδαυρο πως έβλεπε και άκουγε και συγκινούνταν με τραύματα, μίση, έρωτες μιας άλλης εποχής που μας αιφνιδίαζε πως τα πάθη της μας αφορούσαν, μας δίδασκαν και γίνονταν συχνά κανόνες της πνευματικής μας πορείας.

Η τραγική «Εκάβη» είναι το δραματουργικό θαύμα του Ευριπίδη που έκανε οικεία τα δεινά μιας βάρβαρης βασίλισσας που τη βασάνισαν και την εξόρισαν έλληνες ηγεμόνες, συγγενείς συμπολίτες. Αυτό σημαίνει ύψιστο ταλέντο και συνάμα βαθιά ανθρώπινη, πέρα από φυλές και εποχές, συνείδηση του ήθους και της ιστορίας. Την «Εκάβη» είχα την ευτυχία (και αυτό συχνά συντελεί στη συγκρότηση κριτικού κανόνα) να απολαύσω, εκτός από την Παξινού, από τη Συνοδινού, την Αγγελίδου, την Μπεμπεδέλη, την Πρωτοψάλτη. Στις «Τρωάδες» η Χατζηαργύρη – Εκάβη και πλάι της η Βαλάκου – Κασσάνδρα μνημείωσαν τα αιώνια πρότυπα της κτηνώδους βίας του πολέμου, όσον αφορά στην καταπίεση της γυναικείας παρουσίας σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο. Ο Θάνος Κωτσόπουλος είναι ίσως ο μόνος παγκόσμιας ιστορίας θεάτρου ηθοποιός που ερμήνευσε σχεδόν όλους τους αρχαίους τραγικούς ήρωες στην Επίδαυρο. Τα υποκριτικά δίδυμα Κούρκουλος – Χατζηαργύρη και Τσακίρογλου – Σκούντζου και αργότερα Κιμούλης – Πιττακή, θριάμβευσαν στον «Ορέστη».

Τη «Μήδεια» η γενιά μου χάρηκε και συγκλονίστηκε από την Παξινού, τη Χατζηαργύρη, τη Βαλάκου, την Τασοπούλου, την Κονιόρδου, την Καραμπέτη. Η μεγάλη Κυρία της Επιδαύρου Αννα Συνοδινού δίδαξε «Ανδρομάχη» και «Αλκηστη», καθώς και την «Ελένη», με Μενέλαο δίπλα της τον Κωτσόπουλο. Στις μετέπειτα δεκαετίες την ηρωίδα αυτή του Ευριπίδη ερμήνευσαν, μεταξύ άλλων, η Αλεξάνδρα Λαδικού, η Λήδα Τασοπούλου, η Πέμη Ζούνη.

Τις δύο Ιφιγένειες, «Εν Αυλίδι» και «Εν Ταύροις», τις ερμήνευσε μοναδικά η Συνοδινού, σε παραστάσεις σκηνοθετημένες από τον Κωστή Μιχαηλίδη στο Εθνικό Θέατρο, και αργότερα με το Αμφι-Θέατρο η Λήδα Τασοπούλου. Την ευριπίδεια «Ηλέκτρα» έχουν επωμιστεί, μεταξύ άλλων, η Χατζηαργύρη και η Σκούντζου στο Εθνικό Θέατρο και η Καραμπέτη στο ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας. Ξεχωριστή μνεία για τις «Ικέτιδες» του Ευριπίδη, παράσταση σκηνοθετημένη από τον Νίκο Χαραλάμπους για τον ΘΟΚ το 1978 στην Επίδαυρο. Αυτό και αν είναι συγκομιδή!