Το μέλλον της έρευνας στην Ελλάδα και η ιδιωτική πρωτοβουλία

Πρόσφατα, αναζωπυρώθηκε η συζήτηση περί ίδρυσης μη κρατικών πανεπιστημίων και αναθεώρησης του άρθρου 16 του Συντάγματος, σύμφωνα με το οποίο ανώτατη εκπαίδευση παρέχουν μόνον νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου. Ο σχετικός διάλογος διαρκεί δεκαετίες. Οι δε προσδοκίες από τα μη κρατικά πανεπιστήμια είναι ήδη αρκετά υψηλές, για λόγους όπως η – δικαιολογημένη ή μη – εμπιστοσύνη στη δύναμη της ιδιωτικής πρωτοβουλίας ή οι παθογένειες του ελληνικού δημόσιου πανεπιστημίου. Εκκινώντας από την παρατήρηση ότι, όποτε και αν ανοίξει πλήρως ο δρόμος για μη κρατικά πανεπιστήμια, ο πήχης των προσδοκιών θα είναι αρκετά ψηλός, με το παρόν σημείωμα επιχειρώ να συνεισφέρω στον δημόσιο διάλογο με δύο πλέγματα ερωτήσεων και συναφών παρατηρήσεων. Το πρώτο πλέγμα αφορά την έρευνα εντός του μη κρατικού πανεπιστημίου. Το δεύτερο, την έρευνα εκτός πανεπιστημίου.

Ας ξεκινήσω, όμως, δίνοντας το ευρύτερο πλαίσιο. Πολλοί έχουν ίσως εσφαλμένη εικόνα για το τι ακριβώς κάνει μία/ένας πανεπιστημιακός. Η διδασκαλία είναι αυτό που έρχεται πρώτο στο μυαλό. Πέραν όμως αυτής, οι πανεπιστημιακοί συνεισφέρουν στη διοίκηση του πανεπιστημίου και, πρωτίστως, κάνουν έρευνα. Σκοπός της έρευνας είναι η παραγωγή νέας γνώσης και ιδεών, οι οποίες, ιδανικά, θα επηρεάσουν τη ζωή μας με διάφορους τρόπους, όπως τεχνολογικές εφαρμογές ή ιδέες που αλλάζουν την κοινωνία. Οι πανεπιστημιακοί έχουν και άλλους  – χρονοβόρους – ρόλους, όπως η αξιολόγηση της έρευνας τρίτων (peer review) ή η καθοδήγηση και υποστήριξη λιγότερο έμπειρων ερευνητών/πανεπιστημιακών (mentoring, coaching). Το κύριο, όμως, τρίπτυχο είναι η έρευνα, η διδασκαλία και η διοίκηση. Επομένως, πρώτον, ένα πανεπιστήμιο δεν είναι μόνο διδασκαλία. Δεύτερον, ένα καλό πανεπιστήμιο είναι αυτό στο οποίο παράγεται σημαντική έρευνα. Συνήθως, τα δύο αυτά, έρευνα και διδασκαλία, πάνε μαζί. Τα δυνατά ερευνητικά πανεπιστήμια αποκτούν φήμη, η οποία τα καθιστά πόλο έλξης. Οι φοιτήτριες/τές ανταγωνίζονται για να γίνουν δεκτές/οί από τέτοια πανεπιστήμια λόγω, τόσο της ποιότητας των σπουδών, των γνώσεων και των δεξιοτήτων που θα αποκτήσουν όσο και των επαγγελματικών προοπτικών που ανοίγονται, ιδίως στον πλέον ανταγωνιστικό ιδιωτικό τομέα. Επιπλέον, αφού «χτιστεί» η βασική γνώση, η οποία λίγο διαφέρει από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο, ένα ερευνητικά γερό πανεπιστήμιο δύναται να εμπλουτίσει τη διδασκαλία με τη νέα γνώση που παράγει η έρευνα που πραγματοποιείται στους κόλπους του (research led teaching).

H έρευνα είναι απαιτητική. Πρώτον, είναι ένα δυνητικά ακριβό «άθλημα». Το κόστος της εξαρτάται από τα μέσα που απαιτούνται από ένα αντικείμενο. Μπορεί να αρκεί πρόσβαση σε μία ενημερωμένη (πλέον, κατά βάση ηλεκτρονική) βιβλιοθήκη και η χρηματοδότηση ταξιδιών για συνέδρια, συνεντεύξεις ή έρευνα πεδίου. Μπορεί όμως και να χρειάζεται πανάκριβος εργαστηριακός εξοπλισμός. Δεύτερον, η έρευνα απαιτεί χρόνο – και, ως γνωστόν, ο χρόνος είναι χρήμα. Χρόνος για έρευνα σημαίνει ερευνητικές άδειες και λίγες ώρες διδασκαλίας. Σημαίνει, επίσης, χρόνο για δραστηριότητες πέριξ της έρευνας, όπως η προετοιμασία ερευνητικών προτάσεων ή η εκλαΐκευση της γνώσης που παράγει η έρευνα, ώστε να τροφοδοτήσει, για παράδειγμα, τη δημόσια πολιτική. Τρίτον, η έρευνα αξιώνει φιλικό προς αυτήν περιβάλλον. Ισως είναι δύσκολο για μη πανεπιστημιακούς να αντιληφθούν τι σημαίνει «κουλτούρα έρευνας». Ενα δυνατό πανεπιστήμιο και τα μέλη του αντιλαμβάνονται την έρευνα ως «πρωταθλητισμό». Τη θέτουν ως προτεραιότητα. Διευκολύνουν ποικιλοτρόπως τις σχετικές προσπάθειες, όπως για επιτυχή συμμετοχή σε διαγωνισμούς ερευνητικής χρηματοδότησης ή για «χτίσιμο» ερευνητικών ομάδων. Παράλληλα, το πανεπιστήμιο θέτει πλαίσια και εφαρμόζει κανόνες (π.χ. ερευνητική δεοντολογία) ως περιβάλλον στο οποίο αναπτύσσεται υγιώς η έρευνα.

Με αυτά τα δεδομένα, περνώ στο πρώτο πλέγμα ερωτημάτων και παρατηρήσεων του παρόντος, αναφορικά με την έρευνα εντός του μη κρατικού πανεπιστημίου. Αναρωτιέμαι αν και πώς θα μπορέσουν τα πανεπιστήμια αυτά να γίνουν διεθνώς ανταγωνιστικά, ερευνητικά. Τι πόρους και μέσα θα έχουν στη διάθεσή τους; Τι εγγυήσεις θα έχει το προσωπικό τους ότι θα ενισχυθεί στο ερευνητικό του έργο ή ότι δεν θα έχει ατελείωτες ώρες διδασκαλίας; Πώς θα προσελκύσουν τα μη κρατικά πανεπιστήμια ακαδημαϊκό ταλέντο; Πώς θα αποφύγουν να καταστούν, αποκλειστικά, κέντρα εξειδικευμένης μάθησης; Η αξιολόγηση του ερευνητικού έργου, η παροχή κινήτρων (π.χ. χρηματοδότηση των ερευνητικά πλέον δυνατών τμημάτων), ο ανταγωνισμός μεταξύ των πανεπιστημίων, αλλά και ο έλεγχος είναι κρίσιμα «εργαλεία» τα οποία το ρυθμιστικό πλαίσιο για την ίδρυση μη κρατικών πανεπιστημίων, αλλά και για τη λειτουργία των υπαρχόντων δημοσίων, πρέπει να συμπεριλάβει.

Το δεύτερο πλέγμα ερωτημάτων και παρατηρήσεων αφορά την έρευνα εκτός πανεπιστημίου. Η έρευνα για μη κερδοσκοπικούς σκοπούς μπορεί, πέρα από το πανεπιστήμιο, να γίνει και μέσα από (δημόσια ή μη) ερευνητικά κέντρα. Πραγματικά, αδυνατώ να αντιληφθώ για ποιον λόγο, δεδομένων ιδίως των αδυναμιών του ελληνικού δημόσιου πανεπιστημίου (όπως η υποχρηματοδότηση, οι πολλές ώρες διδασκαλίας, οι βανδαλισμοί των χώρων του, των εργαστηρίων συμπεριλαμβανομένων, κ.λπ.), δεν έχει αναπτυχθεί στην Ελλάδα ικανός αριθμός ποιοτικών ερευνητικών κέντρων εκτός ή «πέριξ» του πανεπιστημίου, ελκυστικών στο διεθνές ερευνητικό κοινό, πρωτοπόρων και διεθνώς ανταγωνιστικών. Πιστεύω ότι οι προϋποθέσεις υπάρχουν για να «ανθίσουν» στη χώρα μας κέντρα τύπου και επιπέδου π.χ. Max Planck, καθιστώντας την κέντρο καινοτομίας. Το εμπόδιο του άρθρου 16 του Συντάγματος δεν υφίσταται για μη κρατικά ερευνητικά κέντρα. Αντιθέτως, υπάρχει ανάγκη για έρευνα επί θεμάτων, τόσο οικουμενικής εμβέλειας όσο και ειδικότερου ενδιαφέροντος για την Ελλάδα. Ο δε καιρός στη χώρα μας είναι πολύ πιο ελκυστικός απ’ ό,τι σε άλλα κράτη. Ερευνήτριες/τές, Ελληνίδες/Ελληνες και μη, θα επιθυμούσαν να εργαστούν στην Ελλάδα, αρκεί οι όροι, οι συνθήκες και οι προοπτικές να είναι αντίστοιχες των δυνατών ερευνητικών κέντρων του εξωτερικού. Οσο για χρηματοδότηση, η ελληνική και η ευρωπαϊκή πολιτεία θα μπορούσαν να είναι χρηματοδότες, όπως και ο ιδιωτικός τομέας, συμπεριλαμβανομένων ιδρυμάτων. Το Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος αποδεικνύει την προθυμία τέτοιων φορέων να χρηματοδοτήσουν φιλόδοξα projects. Ας το τολμήσουμε, χωρίς να περιμένουμε τα μη κρατικά πανεπιστήμια. Το όφελος θα είναι πολλαπλό και μεγάλο.

Ο Βασίλης Π. Τζεβελέκος είναι αναπληρωτής καθηγητής Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου του Λίβερπουλ, μέλος της Συμβουλευτικής Επιτροπής του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών