Το ριζικό κακό

Η κτηνώδης δολοφονία του Μιχάλη Κατσουρή φέρνει ξανά στην επιφάνεια ένα ζήτημα που τίθεται συνήθως ύστερα από μια θεαματική τρομοκρατική ενέργεια. Γιατί ένας άνθρωπος καταφεύγει στο, κατά Καντ, «ριζικό κακό»; Μπορεί η αδιαφορία προς τον ηθικό κανόνα να αποδοθεί σε κοινωνικο-οικονομικά αίτια; Τι ρόλο παίζουν η ιδεολογία και η θρησκεία στην απόφαση κάποιου να επιλέξει εντός της ηθικής του σφαίρας το κακό αντί για το καλό;

Απλουστεύοντας αρκετά, θα μπορούσαμε να διακρίνουμε δύο προσεγγίσεις. Σύμφωνα με την «προοδευτική», η βία αποτελεί σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα των κοινωνικών ανισοτήτων. Οσοι μεγαλώνουν στα παρισινά μπανλιέ, ή στις τριτοκοσμικές παραγκουπόλεις, δεν έχουν τους ίδιους ηθικούς κώδικες με τους μεσοαστούς της Δύσης. Η βία των γηπέδων, έγραφε χθες ο φίλος Γιώργος Σιακαντάρης στα «ΝΕΑ», «είναι αντίδραση στην υποκρισία ενός κόσμου που καταδικάζει την ατομική βία, αλλά νομιμοποιεί την οικονομική βία των αγορών».

Σε έναν βαθμό, αυτό ασφαλώς ισχύει. Οι ταξικοί λόγοι δεν μπορούν όμως να εξηγήσουν την υπέρμετρη βιαιότητα μιας πράξης. Ενας άνθρωπος που βρίσκεται βαθιά μέσα στη φτώχεια μπορεί να τρέφει αισθήματα πίκρας ή και εκδίκησης για την κοινωνία, δεν φτάνει όμως να βάλει βόμβα σε μια αγορά σκοτώνοντας όποιον περνάει από εκεί. Ούτε μαζεύεται μαζί με άλλους φτωχούς και απελπισμένους για να μαχαιρώσουν κάποιον μόνο και μόνο επειδή υποστηρίζει μια διαφορετική ομάδα από αυτούς. Παραπλανητικά είναι και τα σχήματα που συνδέουν με αποκλειστικό τρόπο τη δολοφονική βία με τη νεοναζιστική ιδεολογία ή με το ισλάμ. Είναι πιο σύνθετες, και γι’ αυτό πολύ πιο δύσκολα αντιμετωπίσιμες, οι διεργασίες που οδηγούν σε αυτή τη συμπεριφορά.

Εξού και η «συντηρητική» προσέγγιση κρίνει περιττό να ασχοληθεί κανείς με τις αιτίες και επικεντρώνεται στο αποτέλεσμα. Η βία είναι αντικείμενο των δυνάμεων καταστολής και των οργάνων σωφρονισμού. Οσο πιο ακραίο είναι το έγκλημα ενός ανθρώπου, τόσο πιο βαριά είναι η ποινή στην οποία πρέπει να καταδικαστεί, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη ιδιαιτερότητες ή ελαφρυντικά. Περιττό είναι επίσης να ελπίζει κανείς ότι ο ένοχος μιας στυγερής δολοφονίας μπορεί να μεταμορφωθεί μέσα στη φυλακή και να αποδοθεί ξανά καθαρός στην κοινωνία. Οποιος παραβιάζει τον νόμο με τρόπο που υπερβαίνει κάποια όρια είναι τελειωμένος.

Oλα αυτά δεν έχουν ασφαλώς και πολλά να κάνουν με τους κροάτες χούλιγκαν που διέσχισαν ανενόχλητοι τη μισή Ελλάδα με σκοπό να σκοτώσουν: κανείς δεν ενδιαφέρεται για τα παιδικά τους τραύματα, την οικονομική τους κατάσταση ή το πότε θα τους ξαναδούν οι γονείς τους. Υπερβολική έμφαση έχει δοθεί επίσης στα πολιτικά τους φρονήματα: ε, όχι, ο πόλεμος της Γιουγκοσλαβίας δεν προκλήθηκε από τους κροάτες νεοναζί! Η συζήτηση όμως για τη βία εν γένει, και την οπαδική βία ειδικότερα, πρέπει να γίνει, και πρέπει να ληφθούν μέτρα, προτού θρηνήσουμε το επόμενο θύμα.