Ανθεκτικότητα σε κρίσεις – τώρα ή ποτέ

Ο καύσωνας και οι φωτιές στην Ελλάδα μπορεί να έχουν σπάσει τα ρεκόρ, δεν είναι όμως μόνο η χώρα μας που υποφέρει αυτό το καλοκαίρι. Αν δεν είναι οι υψηλές θερμοκρασίες, οι καπνοί και οι φωτιές, είναι οι πλημμύρες ή η ξηρασία που ταλανίζουν κράτη από τον Καναδά και τις ΗΠΑ, μέχρι τη Μεσόγειο, την Ευρώπη βορειότερα, αλλά και την Ινδία, την Κίνα, την Κορέα και την Ιαπωνία. Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ επισημαίνει ότι δεν μπορούμε πλέον να λέμε ότι ο πλανήτης υπερθερμαίνεται, αλλά ότι βράζει.

Μαθαίνουμε κάτι από όλο τον ανθρώπινο πόνο και την καταστροφή που πληθαίνουν καθημερινά; Δυστυχώς, η πολιτική και η οικονομία επιστρέφουν την επομένη στα συνήθη παιχνίδια τους για εξουσία και κέρδη αντίστοιχα. Ελάχιστος σεβασμός για τον μέσο άνθρωπο και τον πλανήτη, τα άλλα έμβια όντα και τα οικοσυστήματα που μας περιβάλλουν. Ολο και περισσότεροι πόροι διατίθενται για εξοπλισμούς, όταν η ίδια η επιβίωση του ανθρώπινου είδους είναι σε κίνδυνο από μεγαλύτερες δυνάμεις. Ο κοινός εχθρός είναι προ των πυλών, ή μάλλον έχει μπει στο οχυρό, αλλά οι ανθρώπινες γειτονιές συνεχίζουν να πετούν τις βόμβες και τα σκουπίδια τους η μία στην άλλη, σε ένα αυτοκαταστροφικό παιχνίδι που εκτυλίσσεται για αιώνες. Πότε θα έρθουμε στα σύγκαλά μας;

Ισως περιμένουμε την επόμενη Συνδιάσκεψη του ΟΗΕ για το κλίμα (COP28), φέτος τον Δεκέμβριο στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, να προσφέρει λύσεις, αλλά δεν θα το κάνει επειδή δεν έχει κανέναν επιχειρησιακό ρόλο και αυτό που απαιτείται υπερβαίνει κατά πολύ τις δυνατότητες μιας συγκέντρωσης περιβαλλοντικών διαπραγματευτών. Μήπως η Σύνοδος Κορυφής για Φιλόδοξη Κλιματική Δράση που συγκαλεί ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο στη Νέα Υόρκη θα ενώσει αποφασιστικά τους ηγέτες από όλο τον κόσμο που θα συμμετάσχουν; Το πιο πιθανό είναι να καταλήξει σε μια ακόμα φιλόδοξα διατυπωμένη δήλωση χωρίς αντίκτυπο στον πραγματικό κόσμο. Ή ίσως περιμένουμε τη Σύνοδο Κορυφής του Μέλλοντος τον Σεπτέμβριο του 2024 για να φέρει την πολυπόθητη αναδιοργάνωση του ΟΗΕ και να λύσει έτσι όλα τα προβλήματα; Αν αισθάνεστε ότι η ορχήστρα παίζει τη συνηθισμένη της μελωδία ενώ, ο «Τιτανικός» βυθίζεται δεν είστε η μόνη / ο μόνος…

Το τραγικό τέλος δεν είναι όμως αναπόφευκτο, ή έτσι θέλουμε να πιστεύουμε. Η ανθρώπινη ευρηματικότητα και το ένστικτο επιβίωσης δεν πρέπει να υποτιμώνται. Τουλάχιστον ας το παλέψουμε κι ας πέσουμε ηρωικώς σαν σε νέες Θερμοπύλες. Ας χρησιμοποιήσουμε τους ανθρώπινους και οικονομικούς πόρους που διαθέτουμε για να προσαρμοστούμε στα ακραία καιρικά φαινόμενα που είναι πλέον μέρος της καθημερινότητας μας. Πολύ πρακτικά: ο τόπος, ο τρόπος και τα υλικά κατασκευής των κατοικιών θα πρέπει να επανεξεταστούν για φυσική κατά το δυνατόν ψύξη, αυτόνομη παραγωγή ενέργειας για βασικές λειτουργίες όταν το δίκτυο έχει διακοπές, συστήματα αποθήκευσης νερού για περιόδους ξηρασίας αλλά και φωτιάς, διαχείριση και επιτήρηση δασών για πρόληψη / περιορισμό πυρκαγιών, μέσα κατάσβεσης προσαρμοσμένα στην ιδιαίτερη τοπογραφία της κάθε περιοχής, εκπαίδευση όλων των πολιτών και σχέδια δράσης για κάθε προβλέψιμη έκτακτη ανάγκη.

Πού συζητώνται όλα αυτά και πώς λαμβάνονται αποφάσεις; Στο διεθνές επίπεδο που κυρίως μας απασχολεί στο ίδρυμα που διευθύνω με βάση τις Βρυξέλλες, δεν υπάρχει κάποιο όργανο όπου συζητώνται όλα αυτά. Γνωρίζουμε το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, αλλά οι αρμοδιότητές του περιορίζονται σε ένοπλες συρράξεις και όχι στον «πόλεμο» με τις φυσικές δυνάμεις και τις ανθρωπογενείς καταστροφές από υπερβολική εκβιομηχάνιση και κατανάλωση. Γι’ αυτό υποστηρίζουμε εδώ και καιρό τη σύσταση ενός Παγκόσμιου Συμβουλίου Ανθεκτικότητας (Global Resilience Council – GRC) που να ασχολείται ακριβώς με τέτοια θέματα. Μπορεί να είναι ένα αντιπροσωπευτικό όργανο 25 έως 30 κρατών μελών ή/και περιφερειακών οργανισμών όπως η Ευρωπαϊκή Ενωση, σε στενή αλληλεπίδραση με ολόκληρο το σύστημα εξειδικευμένων οργανώσεων του ΟΗΕ, και άλλους διακυβερνητικούς οργανισμούς. Πολύ σημαντικό είναι να συμμετέχουν σε κάτι τέτοιο, με συμβουλευτικό ρόλο, ενώσεις επιστημόνων, οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών, ο ιδιωτικός τομέας και άλλοι μη κυβερνητικοί φορείς.

Θα ήθελα να προτείνω ένα παρόμοιο όργανο και σε εθνικό και τοπικό επίπεδο. Ενα Εθνικό Συμβούλιο Ανθεκτικότητας θα μπορούσε να φέρνει τακτικά στο ίδιο τραπέζι όλες τις πολιτικές δυνάμεις, κρατικούς φορείς, ειδικούς επιστήμονες, φορείς της κοινωνίας πολιτών και του ιδιωτικού τομέα, εκπροσώπους των περιφερειακών και δημοτικών αρχών, προκειμένου να διαμορφωθεί ένα κοινά αποδεκτό, μακροχρόνιο πλαίσιο σχεδιασμού και υλοποίησης αντιμετώπισης κρίσεων. Τελικά η κυβέρνηση και η Βουλή θα παίρνουν κάθε φορά τις αποφάσεις, αλλά ο διάλογος και η προσπάθεια εξεύρεσης κοινά αποδεκτών λύσεων, και η διαφάνεια με τη διεξαγωγή των συζητήσεων δημόσια, θα συμβάλλουν σε πολύ καλύτερα από σήμερα αποτελέσματα. Παρόμοια Συμβούλια Ανθεκτικότητας θα μπορούσαν να συσταθούν σε επίπεδο περιφέρειας και δήμων, όπου η συμμετοχή των τοπικών φορέων και του κοινού μπορεί να είναι ακόμη πιο άμεση. Στην ατζέντα αυτών των Συμβουλίων η προετοιμασία για την αντιμετώπιση «λιμών, λοιμών, σεισμών, καταποντισμών» και άλλων «βιβλικών καταστροφών» που μπορούμε μόνο συλλογικά και μεθοδικά να αντιμετωπίσουμε, αλλιώς…

Ο δρ Γιώργος Κωστάκος είναι εκτελεστικός διευθυντής του FOGGS (Foundation for Global Governance and Sustainability) και πρώην στέλεχος του ΟΗΕ