Σοφοκλής, {LF}κλασικός κανόνας

Εχοντας την ευτυχία να έχω μεταφράσει τους τρεις τραγικούς και τον Αριστοφάνη, υποχρεώθηκα από την άτεγκτη απαίτηση των κειμένων να ορίσω τα όρια των δραματικών ποιητών. Τα όρια αυτά έχουν να κάνουν, όχι τόσο με τη δημιουργική δεινότητα των ποιητών, όσο με την καταλυτική παρουσία κάθε εποχή των νόμων, των ηθικών κανόνων και των νέων μέσων επικοινωνίας που συχνά μας αναγκάζουν να βλέπουμε τα κείμενα του αρχαίου θεάτρου ως καθρέφτες καθολικούς μιας εποχής. Το ίδιο συμβαίνει και με τον Σαίξπηρ και τον Μολιέρο και τον Τσέχοφ, αλλά και τον Τενεσί Ουίλιαμς και τον Αλμπι, όπως σε μας εδώ με τον «Βασιλικό» του Μάτεση, το Κωμειδύλλιο, τον Παλαμά και τον Ξενόπουλο έως τον Καμπανέλλη.

Διακονώ το λειτούργημα της θεατρικής κριτικής 52 συναπτά, χωρίς διακοπή, έτη, αλλά μετέχω ως σπουδαστής και συνεργάτης μεγάλων δασκάλων 65. Αν αναφέρω το γεγονός είναι για να δείξω πόσο διαφέρει ένας κριτικός θεάτρου στην υπόλοιπη οικουμένη από έναν Ελληνα, και δεν αναφέρομαι στην ποιότητα των γνώσεων και των απόψεων. Πουθενά στην οικουμένη δεν παίζονται κάθε χρόνο οκτώ έως δέκα αρχαία δράματα. Είναι γεγονός πολιτιστικό στη θεατρομάνα Αγγλία, αν ανέβει μια τραγωδία ή ένας Αριστοφάνης (σχεδόν ποτέ!) κάθε τρία ή τέσσερα χρόνια. Μόνο οι Ιταλοί στα σικελικά αμφιθέατρα για κάποια χρόνια φιλοξένησαν αρχαία δράματα, συχνά με το πρωτότυπο κείμενο προφερόμενο με τη γελοία ερασμιακή προφορά, ένας πραγματικός ηχητικός τραγέλαφος. Πώς να χωνέψει ένας έστω μορφωμένος Νεοέλληνας, αν ακούσει τον πρώτο στίχο της «Οδύσσειας» «Ανδρα μόι έννεπε, μοούσα, πολύτροπον»;

Δεν θα διαφωνήσω αν κάποιος υποστηρίξει πως η παράδοση παραστάσεων στην Ελλάδα, ήδη από τα τέλη του 19^ου αιώνα, ήταν τέκνο του ευρωπαϊκού ρομαντισμού, διότι η αρχική στροφή προς το παρελθόν έχει για την Ευρώπη ιστορικά, θεσμικά, ιδεολογικά αίτια. Ο αρχικός ρομαντισμός ήταν μια κατάδυση και ανάγνωση του πνευματικού ευρωπαϊκού παρελθόντος. Ας είμαστε ειλικρινείς, η «μόδα» της επιστροφής στα αρχαία κείμενα και βεβαίως στα δραματικά είδη είναι μια ανάγκη του ευρωπαϊκού πολιτικού και πολιτιστικού ιδεώδους. Οταν οι Ευρωπαίοι ανακαλύπτουν και μελετούν τον Αισχύλο και τον Ομηρο, στην Ελλάδα μόνο ο γραφικός Κολοκοτρώνης αναφέρει, δείχνοντας αρχαία ερείπια, πως γι΄ αυτά πολεμά! Η από σκηνής ερμηνεία των αρχαίων δραμάτων στην Ελλάδα ήταν μια ξενόφερτη ιδεοληψία, πολύτιμη βέβαια, για την αφύπνιση του Γένους.

Θα φανεί παράδοξο, αλλά η ανακάλυψη ξανά των αρχαίων δραμάτων οφείλεται κυρίως στα ανασκαφικά κατορθώματα. Οταν είδαν το φως η Αρχαία Επίδαυρος, οι άλλες ελληνικές πόλεις που είχαν αρχαία αμφιθέατρα, αλλά και η συνείδηση πως το θέατρο του Ηρώδη του Αττικού, εκτός από θηριομαχίες, είχε οικοδομηθεί από τον αρχαιολάτρη Ηρώδη τον Αττικό ως χώρος όπου κάποτε, μέσω των Λατίνων, θαυματούργησαν οι κανόνες της θεατρικής ποιητικής. Ντρέπομαι που το γράφω, αλλά η σημερινή ευφορία στην Ελλάδα κάθε καλοκαίρι σε νέες προσεγγίσεις αρχαίων δραμάτων είναι ιδεολογική προπαγάνδα του Μεταξά! Αυτός και οι λόγιοι ομοϊδεάτες του κάλεσαν τον Δημήτρη Ροντήρη, διευθυντή του Εθνικού Θεάτρου το 1936, με κύριο διοικητικό διευθυντή τον Ιωάννη Γρυπάρη, να αναβιώσει αρχαία δράματα στους γενέθλιους χώρους τους. Ηταν, λοιπόν, τον Σεπτέμβριο του 1938 που ο Ροντήρης εγκαινίασε ό,τι σήμερα θεωρούμε αυτονόητο, την παράσταση αρχαίου δράματος σε μετάφραση και με σύγχρονα στην εποχή τεχνικά μέσα (προβολείς). Και η μείζων επανάσταση, χωρίς τη χρήση προσωπείων.

Ο μέγας Ροντήρης, εν μέσω καταιγίδας αρχαιόπληκτων απόψεων, χρησιμοποιώντας ύστερα από ειδική παραγγελία την ποιητική μετάφραση της «Ηλέκτρας» του Σοφοκλή του Ιωάννη Γρυπάρη, εγκαινίασε στην Επίδαυρο, στο φως της ημέρας, ό,τι σήμερα θεωρείται και είναι μια ένδοξη κληρονομιά του μέγιστου θεατρικού παρελθόντος.

Η τόλμη του Ροντήρη δεν είχε συνέχεια, λόγω του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Και έπρεπε να έρθει το πρώτο στην Ελλάδα μετεμφυλιακό χρονικό διάστημα για να εγκαινιαστεί ό,τι σήμερα θεωρούμε αυτονόητο. Το Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου. Ο Ροντήρης, ύστερα από μια περίοδο πνευματικού διαζυγίου με το ζεύγος Μινωτή – Παξινού, ανακαλεί την Παξινού να επαναλάβει τον θρίαμβο του 1938 ως μια συμβολική πράξη θεσμικής συνέχειας. Σκηνοθετεί πάλι τη σοφόκλεια «Ηλέκτρα», ενώ ήδη, μέσα στην περίοδο των δοκιμών, η τότε κυβέρνηση Κωνσταντίνου Καραμανλή τον απολύει και διορίζει διευθυντή τον Αιμίλιο Χουρμούζιο, στέλεχος της «Καθημερινής», ο οποίος παραδίδει το Εθνικό Θέατρο στα χέρια του Μινωτή και της Παξινού, μετακληθέντων από τις ΗΠΑ.

Ο Σοφοκλής ως δραματουργός στις νέες ερμηνευτικές απόψεις, σε μετάφραση και ύφος υποκριτικό πάρισον με τον τρόπο που παιζόταν ο «Αμλετ» και η «Μαρία Στιούαρτ», άρχισε τη σύγχρονη παραστασιολογική του καριέρα. Ο Ροντήρης, εκτός Εθνικού, σαν μονήρης λύκος στη φωλιά του, ενδίδει στις ικεσίες μιας παλιάς αριστούχου μαθήτριάς τους, της Ασπασίας Παπαθανασίου, γνωστής για τις αριστερές της απόψεις, που την είχαν αποκλείσει, παρότι αριστούχα του Εθνικού Θεάτρου, από την επίσημη θεατρική αγορά. Η «Ηλέκτρα» στη μετάφραση του Γρυπάρη (αργότερα, με σκηνοθέτρια την ίδια την Παπαθανασίου, με δική μου μετάφραση), με ενδυματολόγο τον μείζονα Αντώνη Φωκά και σκηνογράφο τον Κλεόβουλο Κλώνη και κυρίαρχη πρωταγωνίστρια, με διεθνή αναγνώριση, την Παπαθανασίου, παίχθηκε στις ΗΠΑ, στο Μεξικό στη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του 1968, τιμητικά για την Ελλάδα, στην Αργεντινή, στη Βραζιλία, στο Κάιρο, στην Ιερουσαλήμ, στο Τόκιο, στο Πεκίνο και σχεδόν σε όλες τις χώρες της Ευρώπης. Η Παπαθανασίου βραβεύτηκε στο Φεστιβάλ των Εθνών στο Παρίσι με το Μεγάλο Ευρωπαϊκό Βραβείο έναν χρόνο μετά τη Βανέσα Ρεντγκρέιβ!

Συνεχίζοντας στην ερμηνευτική εποποιία στην Ελλάδα με δάσκαλο τον Σοφοκλή, θέλω να υπενθυμίσω, κυρίως για τους νεότερους ανθρώπους του θεάτρου, ποια υποκριτικά θηρία υποδύθηκαν τη σοφόκλεια Ηλέκτρα: Συνοδινού, Βαλάκου, Χατζηαργύρη, Τασοπούλου, Κονιόρδου, Κομνηνού. Βαλάκου (1972) και Τασοπούλου (1991) ερμήνευσαν τον ρόλο στη δική μου μετάφραση, κάτι που τόλμησε, έπειτα από τόσα χρόνια σπουδή στη μετάφραση του Γρυπάρη, και η Παπαθανασίου.

Ο Σοφοκλής έγραψε 7 διασωθέντα αριστουργήματα, αιώνια πρόκληση για ταλαντούχους ηθοποιούς που διαθέτουν τα θηριώδη τεχνικά εφόδια. Ο μέγας Αλέξης Μινωτής, εκτός από τον «Οιδίποδα Τύραννο», που πρωτοέπαιξε το 1951 στους Δελφούς και το 1955 στην Επίδαυρο, θριάμβευσε στον «Φιλοκτήτη» και συνέστησε διεθνώς τον «Οιδίποδα επί Κολωνώ». Ο σημαντικός πρωταγωνιστής και φιλόλογος Θάνος Κωτσόπουλος υποδύθηκε τον «Αίαντα» και μάλλον ήταν η πρώτη παγκόσμια παράσταση της τραγωδίας σε μετάφραση και σε αρχαίο θέατρο. Ο μέγας Μάνος Κατράκης και η αξέχαστη φίλη και μεγάλη πρωταγωνίστρια Αλέκα Κατσέλη έπαιξαν «Οιδίποδα Τύραννο» το 1973 στην Επίδαυρο, με σκηνοθέτη τον Τάκη Μουζενίδη. Και όποιος, λόγω συνθηκών, έχασε τον μονόλογο του τυφλού Οιδίποδα από τον Κατράκη στην Εξοδο της τραγωδίας, είναι σαν να υπέστη λοβοτομή η γνώση για το τι είναι τραγικό ρίγος!

Τον «Οιδίποδα Τύραννο» ερμήνευσε το 1982 ο Νίκος Κούρκουλος, με σκηνοθέτη τον Μίνω Βολανάκη, και έξοχα και ο Νικήτας Τσακίρογλου το 1987, με σκηνοθεσία του Γιώργου Μιχαηλίδη, ένας ηθοποιός που τίμησε με κύρος τη μεγάλη παράδοση της υποκριτικής που εγκαινιάστηκε με παραστάσεις του Φώτου Πολίτη, συνεχίστηκε με τον Ροντήρη, τον Μουζενίδη, τον Κωστή Μιχαηλίδη, παράλληλα με την υποκριτική διαθήκη που μας δώρισε ο Κουν, ο Βολανάκης, ο Ευαγγελάτος, ο Μπάκας, ο Λαζάνης (που έπαιξε κι αυτός Οιδίποδα). Είχα την ευτυχία να ακούσω τη μετάφρασή μου του «Οιδίποδα Τυράννου» από το εξαίσιο υποκριτικό όργανο του Γιώργου Κιμούλη, που είχε δίπλα του, μοναδική Ιοκάστη, τη σπουδαία Αννα Συνοδινού, ενώ παράλληλα ως κριτικός είχα τον πειρασμό να διαβλέψω τις διαφορετικές πλευρές του σοφόκλειου ήρωα που ανέδειξε ένας σημαντικός ηθοποιός, ο Γρηγόρης Βαλτινός (το 2000 με το Εθνικό Θέατρο και σκηνοθέτη τον Βασίλη Παπαβασιλείου), που μπόλιασε στον ποιητικό ήρωα μια τραγική μελαγχολία ή καλύτερα Tentium Vitae (αηδία ζωής!).

Οι «Τραχίνιες», μια έξοχη τραγωδία του Σοφοκλή, που περιέργως παίζεται σπάνια, έδωσε την ευκαιρία στον Σπύρο Ευαγγελάτο με το Αμφι-Θέατρό του να τη διδάξει στον Δημήτρη Παπαμιχαήλ (Ηρακλής) και στη Λήδα Τασοπούλου (Διηάνειρα) με τέτοιο απλό και συνάμα συνταρακτικό ήθος, ώστε να καθιερωθούν στη συνείδηση των απληροφόρητων ως υποκριτικό, εκτός από ποιητικό, διαμάντι.

Την αριστουργηματική και τόσο πολυπαιγμένη «Αντιγόνη» είχαμε την τύχη να την απολαύσουμε από τριών γενιών πρωταγωνίστριες, την πρώτη διδάξασα Αννα Συνοδινού (1956), την Αντιγόνη Βαλάκου (1980) και την Καρυοφυλλιά Καραμπέτη (1995), μεταξύ πολλών άλλων. Η Βαλάκου έπαιξε την «Αντιγόνη» σε δική μου μετάφραση το 1980, με το ΚΘΒΕ και σκηνοθέτη τον Ευαγγελάτο και Κρέοντα τον Παπαμιχαήλ, σε μια παράσταση που μπήκε ως συμπληρωματικό μάθημα στην εκπαίδευση. Οποιος δεν είχε τη χαρά και την τύχη να δει τη Συνοδινού, σε σκηνοθεσία του Μινωτή και με το υπέροχο κοστούμι του Φωκά, να εισέρχεται στη σκηνή, έχασε αυτό που θα ονόμαζα βαθιά εμπειρία του υποκριτικού γεγονότος και της αισθητικής της τεκμηρίωσης.

Βαλάκου, Παπαμιχαήλ, Τασοπούλου, Κιμούλης, ερμηνεύοντας μεταφράσεις μου των τραγωδιών του Σοφοκλή, με δίδαξαν να αναθεωρώ στίχους, σωστούς πιθανόν φιλολογικά, αλλά εκτός νεοελληνικού ρυθμού. Και με βοήθησαν να βελτιωθώ, μεταποιώντας τη γραφή σε φωνή.