Προγράμματα καταπολέμησης των κουνουπιών με ψεκασμούς και προνυμφοκτονίες

Η λειτουργία των κουνουπιών ως διαβιβαστών δυνητικώς επικίνδυνων για τον άνθρωπο ιών καθιστά αναγκαία τη λήψη μέτρων μείωσης του πληθυσμού τους. Στην Ελλάδα η αρμοδιότητα της εκπόνησης ολοκληρωμένων προγραμμάτων διαχείρισης κουνουπιών ανήκει στις περιφέρειες και τους δήμους, υπό την καθοδήγηση του υπουργείου Υγείας, με δράσεις ευαισθητοποίησης των αρμόδιων φορέων και από τον ΕΟΔΥ.

Φέτος η σχετική εγκύκλιος του υπουργείου Υγείας εστάλη στους αρμόδιους φορείς στις 24 Φεβρουαρίου. Οπως τονίζεται μεταξύ άλλων, «για την επιτυχία των προγραμμάτων καταπολέμησης κουνουπιών είναι σημαντική η έγκαιρη έναρξη και η ικανή διάρκειά τους, η ορθολογική κατανομή των πόρων ανά περιοχή, η επιλογή ικανού αναδόχου (βάσει προδιαγραφών) και ο καλύτερος – κατά το δυνατόν – έλεγχός του».

Ανταποκρίνονται άραγε οι φορείς της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στις υποχρεώσεις τους;

«Οι περισσότερες περιφερειακές Αρχές, και ειδικά όσες έχουν την εμπειρία συρροών και κρουσμάτων νοσημάτων που μεταδίδονται με διαβιβαστές, ξεκινούν νωρίς τις διαδικασίες. Κάνουν τους προϋπολογισμούς τους, έχουν εμπειρία στη διαχείριση και έτσι είμαστε σε ένα καλό επίπεδο», σημειώνει η Δανάη Περβανίδου, προϊστάμενη του Τμήματος Νοσημάτων που Μεταδίδονται με Διαβιβαστές του ΕΟΔΥ. Ξεκαθαρίζει, εντούτοις, ότι δεν λείπουν και τα προβλήματα, ιδίως «σε περιπτώσεις που μπορεί γραφειοκρατικές διαδικασίες να οδηγήσουν σε καθυστέρηση της έναρξης προγραμμάτων», γι’ αυτό και είναι καλύτερο οι σχεδιασμοί να είναι πολυετείς.

Σύμφωνα με στοιχεία της Περιφέρειας Αττικής, στην πολυπληθέστερη περιοχή της χώρας βρίσκεται σε εξέλιξη το τριετές «πρόγραμμα ολοκληρωμένης διαχείρισης και αντιμετώπισης του προβλήματος των κουνουπιών 2021-23», συνολικού προϋπολογισμού 4.398.427,36 ευρώ. Στο πλαίσιο του προγράμματος, που τρέχει με την επιστημονική υποστήριξη του Μπενάκειου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου, πραγματοποιούνται προνυμφοκτονίες και στοχευμένοι υπολειμματικοί ψεκασμοί ακμαίων κουνουπιών, ενώ πειραματικά έχει δοκιμαστεί η διαχείριση των πληθυσμών μέσω εξαπόλυσης στειρωμένων κουνουπιών.

Στην Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, μία εκ των περιοχών όπου θεωρείται ότι έχει «εγκατασταθεί» ο ιός του Δυτικού Νείλου, βρίσκεται σε εξέλιξη το «τριετές πρόγραμμα καταπολέμησης των κουνουπιών 2023-25». Περιλαμβάνει τη διενέργεια ψεκασμών από εδάφους σε εστίες του φυσικού, περιαστικού, αγροτικού συστήματος (πλην των ορυζώνων), καθώς και στο αστικό σύστημα στο σύνολο της Περιφέρειας, και ο προϋπολογισμός που προβλεπόταν στην προκήρυξη του σχετικού ανοιχτού διαγωνισμού ήταν 4.756.250,52 ευρώ χωρίς ΦΠΑ. Το σχέδιο συμπληρώνεται με την εναέρια καταπολέμηση των κουνουπιών με ψεκασμούς στους ορυζώνες και τους υγροτόπους της Περιφέρειας. Εργο προϋπολογισμού, κατά την προκήρυξη του σχετικού ανοιχτού διαγωνισμού, 7.261.920,00 ευρώ άνευ ΦΠΑ.

Μέτρα αυτοπροστασίας

Πέραν των παρεμβάσεων σε επίπεδο κεντρικού και τοπικού κράτους, υπάρχουν απλές κινήσεις με τις οποίες μπορούν και οι πολίτες αφενός να προστατευθούν από τα κουνούπια, αφετέρου να συμβάλουν στη μείωση του πληθυσμού τους. «Πρέπει να δίνουμε μεγάλη προσοχή στις εστίες αναπαραγωγής των κουνουπιών στον χώρο μας. Οποιο σκεύος μαζεύει νερό πρέπει να το αναποδογυρίζουμε, να το καλύπτουμε ή να ανανεώνουμε το νερό τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα», λέει η Δανάη Περβανίδου, κρούοντας παράλληλα τον κώδωνα του κινδύνου για τους οικισμούς που δεν διαθέτουν κεντρικό αποχετευτικό δίκτυο. «Πρέπει να καλύπτονται με σίτες οι αγωγοί εξαερισμούτων βόθρων», υπογραμμίζει. Τα εγκεκριμένα εντομοαπωθητικά, τα μακριά ανοιχτόχρωμα ρούχα και η χρήση ανεμιστήρα και κλιματιστικού αποτελούν κάποιες ακόμη απλές κινήσεις προφύλαξης.

Οπως τονίζει η ιατρός του ΕΟΔΥ, ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δίνεται από τις Αρχές στη λήψη μέτρων προστασίας και δράσεων προφύλαξης και πιο ευάλωτων πληθυσμών, όπως οι Ρομά, που είναι πιθανά πιο εκτεθειμένοι στα τσιμπήματα κουνουπιών, σε ορισμένες περιοχές. Εξίσου σημαντικό είναι μετανάστες και πρόσφυγες να έχουν εύκολη, δωρεάν και άμεση πρόσβαση στο σύστημα υγείας, ώστε να μπορεί να γίνει έγκαιρη διάγνωση και παρακολούθηση ύποπτων περιστατικών και στους εν λόγω πληθυσμούς που προέρχονται συχνά από χώρες στις οποίες ενδημούν νοσήματα που μεταδίδονται με διαβιβαστές. Πολύ σημαντική είναι, βέβαια, και η εγρήγορση των επαγγελματιών υγείας στη διάγνωση τέτοιων νοσημάτων σε ταξιδιώτες που έρχονται από χώρες όπου ενδημούν αυτά τα νοσήματα.

Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τους πληθυσμούς και την εξάπλωση των κουνουπιών

Συνδέεται η αύξηση του κινδύνου που συνιστούν τα κουνούπια με την κλιματική αλλαγή; Το ECDC είναι κατηγορηματικό: «Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια τάση θέρμανσης, όπου τα κύματα καύσωνα και οι πλημμύρες γίνονται όλο και πιο συχνά και σοβαρά και τα καλοκαίρια γίνονται όλο και πιο ζεστά. Αυτό δημιουργεί ευνοϊκότερες συνθήκες για τα χωροκατακτητικά είδη κουνουπιών», τονίζει.

«Η αύξηση της θερμοκρασίας, η αύξηση των βροχοπτώσεων, η μεγαλύτερη διάρκεια του καλοκαιριού και των θερμών μηνών έχουν ως αποτέλεσμα τα κουνούπια να είναι δραστήρια για μεγαλύτερο διάστημα και οι πληθυσμοί τους να αυξάνονται. Εξάλλου, και οι ίδιοι οι μικροοργανοσμοί, ανάλογα με τη θερμοκρασία του περιβάλλοντος, μπορεί να μεταδίδονται πιο γρήγορα», εξηγεί η Δανάη Περβανίδου από τον ΕΟΔΥ. «Επομένως, σαφώς η κλιματική αλλαγή επηρεάζει άμεσα και τους πληθυσμούς και τη γεωγραφική εξάπλωση των κουνουπιών και επηρεάζει την ευκολία και δυναμική μετάδοσης κάποιων νοσημάτων», καταλήγει.

Συναγερμός για ασθένειες που μεταδίδονται μέσω των κουνουπιών

Ηταν πριν από λίγες εβδομάδες, στις 22 Ιουνίου του 2023, όταν το Ευρωπαϊκό Κέντρο για την Πρόληψη και τον Ελεγχο Νοσημάτων (ECDC) χτύπησε το καμπανάκι. «Το είδος κουνουπιών Aedes albopictus, ένας γνωστός διαβιβαστής των ιών Τσικουνγκούνια και δάγκειου πυρετού, εγκαθίσταται πιο βόρεια και δυτικά στην Ευρώπη», ανέφερε το ECDC, τονίζοντας παράλληλα ότι «το είδος Aedes aegypti, γνωστό για τη μετάδοση δάγκειου πυρετού, κίτρινου πυρετού, Τσικουνγκούνια, Ζίκα και, ενδεχομένως, ιού του Δυτικού Νείλου, έχει εγκατασταθεί στην Κύπρο από το 2022 και μπορεί να συνεχίσει να εξαπλώνεται και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες».

«Τα τελευταία χρόνια έχουμε δει μια γεωγραφική εξάπλωση των χωροκατακτητικών ειδών κουνουπιών σε περιοχές που προηγουμένως δεν είχαν επηρεαστεί στην Ευρώπη», διευκρίνιζε σε δήλωσή της η διευθύντρια του ECDC Αντρέα Αμον και προειδοποιούσε: «Εάν αυτό συνεχιστεί, μπορούμε να περιμένουμε να δούμε περισσότερα κρούσματα και πιθανώς θανάτους από ασθένειες όπως ο δάγκειος πυρετός, ο ιός Τσικουνγκούνια, ο Ζίκα και, υπό ορισμένες συνθήκες, ο ιός του Δυτικού Νείλου».

Πού οφείλεται, όμως, ο «συναγερμός» για ασθένειες που μεταδίδονται μέσω των κουνουπιών και πώς η εξάπλωση χωροκατακτητικών ειδών συνδέεται με την κλιματική αλλαγή; Ποιες ασθένειες απειλούν την ευρύτερη περιοχή μας και ποια μέτρα προστασίας λαμβάνονται στην Ελλάδα;

Ενάμιση μήνα μετά τις προειδοποιήσεις, άλλωστε, η επιδημιολογική επιτήρηση (και) στη χώρα μας επιβεβαιώνει την ανησυχία των ειδικών: κατά τη διάρκεια της τελευταίας μόνο εβδομάδας, τρία άτομα χρειάστηκε να νοσηλευτούν με επιπλοκές λόγω της λοίμωξης του ιού του Δυτικού Νείλου σε νοσοκομεία της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας, ένα εκ των οποίων σε Μονάδα Εντατικής Θεραπείας. Πιο συγκεκριμένα, μια 72χρονη νοσηλεύεται διασωληνωμένη στο Γενικό Νοσοκομείο Λάρισας, ενώ δύο άτομα ηλικίας άνω των 80 χρόνων έχουν ήδη χάσει τη ζωή τους. Εξαιτίας δε του τελευταίου κρούσματος, η Περιφερειακή Ενότητα Λάρισας βρίσκεται αιμοδοτικά σε καραντίνα από το περασμένο Σάββατο (29 Ιουλίου 2023), μέτρο που επεκτάθηκε και στην Ημαθία. Οσον αφορά στις περιοχές όπου έχουν καταγραφεί κρούσματα λοίμωξης από τον ιό του Δυτικού Νείλου, σε αυτές περιλαμβάνονται οικισμοί στις Περιφερειακές Ενότητες Λάρισας, Ημαθίας, Πέλλας, Σερρών, Καρδίτσας και Καβάλας, με την κυκλοφορία του ιού να χαρακτηρίζεται έντονη σε οκτώ δήμους (Νέστου, Καρδίτσας, Μουζακίου, Παλαμά, Λαρισαίων, Βέροιας, Πέλλας και Ηράκλειας). Τέλος, συνολικά φέτος έχουν καταγραφεί 11 κρούσματα.

Το κουνούπι – τίγρης

«Η ανακοίνωση του ECDC αφορά κυρίως το κουνούπι Aedes albopictus. Πρόκειται για το “Ασιατικό κουνούπι – τίγρης”, το οποίο δεν υπήρχε στην Ευρώπη πριν από κάποιες δεκαετίες, ούτε στη χώρα μας», λέει στα «ΝΕΑ» η ιατρός δημόσιας υγείας και προϊστάμενη του Τμήματος Νοσημάτων που Μεταδίδονται με Διαβιβαστές του ΕΟΔΥ Δανάη Περβανίδου. Οπως εξηγεί, το εν λόγω κουνούπι μεταφέρθηκε σε Ευρώπη και Αμερική μέσω προϊόντων εμπορίου – ενδεχομένως μεταχειρισμένων ελαστικών αυτοκινήτων ή φυτών όπως το lucky bamboo.

«Τελικά αυτά τα είδη κατάφεραν και εγκαταστάθηκαν στα νέα περιβάλλοντα με μεγάλη επιτυχία, γι’ αυτό και τα λέμε και χωροκατακτητικά», τονίζει η ειδικός. «Στην Ελλάδα οι πρώτες καταγραφές αυτού του είδους είχαν γίνει το 2003-04 και έκτοτε έχει εγκατασταθεί σε πάρα πολλές περιοχές της χώρας. Πρόκειται για ένα κουνούπι με ασπρόμαυρο χρώμα, το οποίο τσιμπάει και στη διάρκεια της ημέρας και μπορεί να είναι επιθετικό και το πρωί και το απόγευμα, οπότε απαιτείται εντομοπροστασία καθ’ όλη τη διάρκεια του 24ώρου», συμπληρώνει.

Πώς, όμως, το Aedes albopictus συμβάλλει στην εξάπλωση δυνητικώς επικίνδυνων για τον άνθρωπο ιών; Η διαδικασία, σύμφωνα με την ιατρό του ΕΟΔΥ, είναι η εξής: ένας άνθρωπος μολύνεται σε μια χώρα του εξωτερικού όπου ενδημούν ιοί όπως ο ιός Τσικουνγκούνια ή ο ιός του δάγκειου πυρετού. Κατόπιν, ο εν λόγω ταξιδιώτης μπορεί να έρθει στην Ευρώπη, φέροντας στο αίμα του τον ιό για λίγες ημέρες. Σε περίπτωση που στην περίοδο αυτών των λίγων ημερών τον τσιμπήσει κουνούπι Aedes albopictus, εξέλιξη πιθανή στις περιοχές που το εν λόγω είδος έχει εγκατασταθεί, τότε μολύνεται και το κουνούπι που κατόπιν μεταδίδει τον ιό και σε άλλους ανθρώπους που θα τσιμπήσει. Κάπως έτσι μπορεί να ξεκινήσει η εγχώρια μετάδοση. «Αυτό συνέβη τα τελευταία χρόνια σε διάφορες χώρες της Νότιας Ευρώπης, με συμβάντα εγχώριας μετάδοσης δάγκειου πυρετού στη Γαλλία, κατ’ επανάληψη, καθώς και σε Ιταλία, Ισπανία και Κροατία», τονίζει η Δανάη Περβανίδου.

Ενας επικίνδυνος «ξάδελφος»

Αν η εγκατάσταση του ασιατικού κουνουπιού – τίγρης φαντάζει ανησυχητική για το ενδεχόμενο να δημιουργηθούν και στην Ευρώπη αλυσίδες μετάδοσης ιών που ενδημούν σε τροπικές περιοχές, ακόμα πιο ανησυχητικό είναι το σενάριο να εξαπλωθεί στη Γηραιά Ηπειρο το «ξαδελφάκι» του Aedes albopictus, το Aedes aegypti. Πρόκειται για το κουνούπι που έδωσε στην Ελλάδα την τελευταία μεγάλη επιδημία δάγκειου, τη δεκαετία του 1920, ενώ αποτελεί παγκοσμίως τον κύριο διαβιβαστή του ιού του δάγκειου πυρετού, του ιού Τσικουνγκούνια και του ιού Ζίκα. Κατόπιν εξαφανίστηκε τόσο από τη χώρα μας όσο και από την Ευρώπη συνολικά, για λόγους που δεν έχουν επακριβώς διευκρινιστεί. Πλέον, όμως, το εν λόγω είδος, που μοιάζει με το Aedes albopictus, καθώς είναι επίσης «ριγέ», χωροκατακτητικό και ανθρωπόφιλο, έχει επιστρέψει δυναμικά σε ευρωπαϊκό έδαφος.

«Το 2022 ανακοινώθηκε η καταγραφή του Aedes aegypti στην Κύπρο», λέει η Δανάη Περβανίδου. «Για εμάς αυτό κρούει τον κώδωνα του κινδύνου, και γι’ αυτό έχουμε ενισχύσει την επιδημιολογική μας επιτήρηση στις πύλες εισόδου της χώρας. Στόχος είναι αν εισαχθεί και σε εμάς αυτό το είδος, να προσπαθήσουμε να το εξαλείψουμε». Μέχρι στιγμής, πάντως, δεν έχει εντοπιστεί κουνούπι αυτού του είδους στη χώρα μας.

Ο ιός του Δυτικού Νείλου

Αν το κουνούπιο – τίγρης ευθύνεται για τη διασπορά ιών όπως του δάγκειου πυρετού, Ζίκα και Τσικουνγκούνια, υπάρχει ένας «παλιός γνώριμος» που τα τελευταία χρόνια προκαλεί εποχικές εξάρσεις του ιού του Δυτικού Νείλου: το κουνούπι Κούλεξ ή «κοινό» κουνούπι. Οπως σημειώνει ο ΕΟΔΥ, «ο ιός του Δυτικού Νείλου μεταδίδεται κυρίως με το τσίμπημα μολυσμένων “κοινών” κουνουπιών, τα οποία μολύνονται από μολυσμένα πτηνά. Οι άνθρωποι που έχουν μολυνθεί δε μεταδίδουν περαιτέρω τον ιό σε άλλα κουνούπια».

Σύμφωνα με την ετήσια έκθεση επιδημιολογικής επιτήρησης του ΕΟΔΥ, το 2022 στην Ελλάδα καταγράφηκαν 286 επιβεβαιωμένα περιστατικά και 33 θάνατοι σε ασθενείς με λοίμωξη από τον ιό του Δυτικού Νείλου. Στο επίκεντρο πέρυσι βρέθηκαν αστικές και αγροτικές περιοχές της Κεντρικής Μακεδονίας και Θεσσαλίας. «Το πού θα εξαπλωθεί και πού θα κυκλοφορήσει κάθε χρονιά ο ιός του Δυτικού Νείλου εξαρτάται από πάρα πολλούς παράγοντες, όπως π.χ. από τις μεταναστευτικές οδούς των πτηνών, το επίπεδο ανοσίας των άγριων πτηνών στον ιό σε τοπικό επίπεδο, από τις κλιματικές συνθήκες και φυσικά από τους πληθυσμούς των διαβιβαστών, δηλαδή των κουνουπιών», περιγράφει η Δανάη Περβανίδου, επισημαίνοντας ότι πρόκειται για ένα πολυπαραγοντικό ζήτημα.