Μυστικά ομορφιάς {CR}για το… Instagram {LF}της Αναγέννησης

Ποιος μπορεί να αντισταθεί στον πειρασμό ενός φίλτρου που θα βελτιώσει την εικόνα του στην εποχή της κυριαρχίας των μέσων κοινωνικής δικτύωσης; Τις ίδιες μειωμένες αντιστάσεις φαίνεται πως είχαν οι γυναίκες ήδη από την περίοδο της Αναγέννησης. Και μπορεί η τεχνολογία της εποχής να μην τους παρείχε φίλτρα με τη σημερινή έννοια του όρου, τον ρόλο αυτό ωστόσο είχαν οι πίνακες των σπουδαίων ζωγράφων με τις κυρίες της εποχής να επιστρατεύουν από μαρμαρόσκονη έως λίπος αρνιού ώστε να μπορέσουν να προσεγγίσουν τη χλωμή επιδερμίδα και τα σε μεγάλο βαθμό ανέφικτα πρότυπα ομορφιάς που αποτυπώνονταν στους καμβάδες.

«Στην Αναγέννηση οι γυναίκες παροτρύνονταν να μοιάζουν με εκείνες που απεικονίζονταν στους πίνακες και οι άνδρες να βρίσκουν συζύγους που είχαν ένα συγκεκριμένο στυλ», επισημαίνει η ιστορικός του σώματος και της οπτικής του αναπαράστασης, με επίκεντρο την Ιταλία και την Ευρώπη 1400-1700 και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, Τζιλ Μπερκ. Και παρουσιάζει μέσα από ένα πλούσιο υλικό τον τρόπο που επιχειρούσαν να αγγίξουν τα πρότυπα της ομορφιάς από τις εργάτριες έως τις αριστοκράτισσες τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο στο βιβλίο της «Πώς να γίνετε μια αναγεννησιακή γυναίκα: η ανείπωτη ιστορία της ομορφιάς και της γυναικείας δημιουργικότητας», που θα κυκλοφορήσει την Πέμπτη από τις εκδόσεις Profile Books/Wellcome Collection και προδημοσιεύτηκε από τους βρετανικούς «Times».

Ηταν το έργο του Τζιοβάνι Μαρινέλο «Περί γυναικείων ψιμυθίων», που δημοσιεύτηκε το 1562, το οποίο έδωσε το έναυσμα στην Μπερκ για το ταξίδι της στην κουλτούρα της ομορφιάς. Περιέχει 1.400 συνταγές και διαιρεί το σώμα σε τέσσερις ζώνες από το κεφάλι μέχρι τα δάχτυλα των ποδιών, εξετάζοντας θέματα που αφορούν τον καλλωπισμό κάθε επιμέρους τμήματος. Κατά τον Μαρινέλο μια όμορφη γυναίκα έχει ψηλό, πλατύ, χλωμό και καθαρό μέτωπο. Οδηγίες ομορφιάς μπορούσαν να βρουν κι όσες δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να αποκτήσουν ένα βιβλίο σε μικρά φυλλάδια χαμηλότερου κόστους. Και μπορεί ο αλφαβητισμός των γυναικών στην Αναγέννηση να ήταν ίσως υψηλότερος από ό,τι θα μπορούσε να φανταστεί κάποιος, ιδιαίτερα στις οικονομικά ισχυρές τάξεις, η αδυναμία ανάγνωσης των λιγότερο εγγράμματων γυναικών, ωστόσο, δεν αποτελούσε εμπόδιο για τον καλλωπισμό, αφού πολλά από τα κείμενα με το συγκεκριμένο περιεχόμενο προορίζονταν για να διαβάζονται δυνατά, όπως το Venusta, που χρονολογείται από το 1526 και είναι το παλαιότερο γνωστό τυπωμένο βιβλίο με συμβουλές ομορφιάς.

Λίπος αρνιο+ύ ως αντηλιακό

Οι συγγραφείς ήταν άνδρες και οι αποδέκτες γυναίκες, ωστόσο υπήρχαν και γυναίκες που τόλμησαν να πειραματιστούν με τα προϊόντα ομορφιάς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Κατερίνα Σφόρτσα (το πρόσωπο της οποίας έχει η Αφροδίτη στο περίφημο έργο του Σάντρο Μποτιτσέλι «Η γέννηση της Αφροδίτης») που ασχολήθηκε με πάθος με την αλχημεία και στο βιβλίο της «Πειράματα» περιλαμβάνει συνταγές για τη θεραπεία των πάντων: από την ελονοσία έως τις ρυτίδες. Για την εξομάλυνση των τελευταίων προτείνει κομπρέσες με το υγρό που προκύπτει από τη βράση χρυσανθέμων με ξύδι. Για κόκκινα μάγουλα συστήνει κρασί με φλούδες από ρίζα ηλίανθου. Ο Μαρινέλο υποστηρίζει ότι τα φύλλα και τα άνθη από το περδικάκι βοηθούν στην αντιμετώπιση των πρησμένων βλεφάρων, ενώ η Ελεονώρα του Τολέδο (στην οποία πιστώνεται ο τίτλος της πρώτης συζύγου ηγέτη που πληρούσε τις προϋποθέσεις της πρώτης κυρίας με σύγχρονους όρους) προτείνει λίπος αρνιού ως αντηλιακό και για την ενυδάτωση των χεριών.

Αν και τον πρωταγωνιστικό ρόλο στην παρασκευή προϊόντων ομορφιάς είχαν κυρίως εύκολα προσβάσιμες φυτικές πρώτες ύλες, ορισμένα σκευάσματα που προορίζονταν για τους αριστοκράτες και τους οικονομικά ευκατάστατους ήταν απίστευτα πολυτελή, τόσο όσον αφορά στα συστατικά τους, όπως η μαρμαρόσκονη, τα μαργαριτάρια, ο χρυσός και το κεχριμπάρι, όσο και στον χρόνο και την πολυπλοκότητα των διαδικασιών παραγωγής τους.

Μια άλλη ενδιαφέρουσα παράμετρος που αναδεικνύεται στην έρευνα της Μπερκ είναι ο πειραματικός χαρακτήρας των προϊόντων της κοσμετικής στην Αναγέννηση. «Οταν φτιάχνεις μια συνταγή, προϋποθέτει συνεχή δημιουργικότητα – προσθέτεις κι αφαιρείς υλικά», λέει η Μπερκ παρατηρώντας τα σωζόμενα τυπωμένα βιβλία συνταγών της εποχής που συχνά έχουν σημειώσεις, διαγραφές και κηλίδες στις σελίδες τους, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι συνταγές εξελίσσονταν και ότι οι γυναίκες της Αναγέννησης διέθεταν μεγαλύτερες επιστημονικές γνώσεις και εμπειρία από ό,τι τους αποδίδεται συχνά.