«Μαύρο» διαμάντι

Γραμμένο σε μορφή θεατρικού αφηγηματικού μονολόγου, την εποχή που ο Γιάννης Ρίτσος ήταν εξόριστος στη Λέρο και τη Σάμο (1967 – ΄69), ο «Αίας» ανήκει στην «Τέταρτη Διάσταση», ένα από τα κορυφαία έργα του ποιητή που περιλαμβάνει 17 μονολόγους. Αποτελείται από πρόσωπα από το αρχαίο δράμα και τους μύθους με τον «Αίαντα» να αντλεί την έμπνευση και τη θεματική του από τον ήρωα του Σοφοκλή στην ομώνυμη τραγωδία.

Παραπλανημένος από τη θεά Αθηνά ο Αίας νομίζει ότι εξοντώνει ανθρώπους ενώ έχει εξοντώσει ζώα, καταλήγοντας μόνος και ντροπιασμένος. Είναι το σύμβολο μιας εποχής που φεύγει, ενός κόσμου που ετοιμάζεται να δώσει τη θέση του σε έναν καινούργιο, τον οποίο και εκπροσωπεί ο Οδυσσέας. Ο ήρωας του πολέμου θα αντικατασταθεί από εκείνον του νου. Δύσκολη στιγμή – ανατρεπτική, χωρίς επιστροφή.

Ο Βασίλης Παπαβασιλείου, έχοντας αποκτήσει πια, μετά την «Ελένη» (σκηνοθεσία και ερμηνεία), μια στενή σχέση με τον Ρίτσο και το έργο του, μεταφέρει στη σκηνή τον «Αίαντα», μεταφέροντας μαζί όλο τον κόσμο του ποιητή και του ήρωα μαζί. Ο μονόλογος που στήνει στη σκηνή, πυκνός, σκοτεινός, έχει όλα τα ποιητικά στοιχεία και μαζί το κλίμα και το αίσθημα της εποχής που γράφτηκε – δικτατορία στη χώρα, εξορία για τον ίδιο. Προτάσσει τη γλώσσα, το παιχνίδι μαζί της και τις ιδιαιτερότητές της, την υπερασπίζεται. Κι αυτό είναι που κάνει και ο σκηνοθέτης στη θεατρική μεταφορά του, επισημαίνοντας ότι «το θέατρο του Ρίτσου είναι ένα θέατρο γλώσσας και ιδεών», πράγματι…

Ενας άντρας, πεσμένος κάτω, βυθισμένος στο σκοτάδι του, χώνει τα χέρια του, τα δάχτυλά του μέσα στη μαυρίλα του σκηνικού, στην πίσσα. Πίσω του, ακίνητη, η γυναίκα καθισμένη, ξυπόλητη, τον ακούει – δεν σαλεύει. Κι εκείνος αρχίζει… «Δείχνει κουρασμένος, σαν μόλις να συνέρχεται από ολονύχτιο μεθύσι. Στο πρόσωπό του μια έκφραση ανημποριάς και θλίψης (…). Εχει ξημερώσει από ώρα. Εξω θα πρέπει να έχει δυνατό φως. Εδώ, μια άρρωστη ανταύγεια σέρνεται στους τοίχους απ’ τις κλεισμένες γρίλιες (…) Ο άντρας ασάλευτος καταγής. Δεν ξέρεις πού κοιτάει, τι βλέπει. Μιλάει αργά, κουρασμένα και πότε-πότε πυρετικά ή και κάπως φοβισμένα»: Με αυτά τα λόγια τον προλογίζει ο Ρίτσος.

Τσακισμένη ανδρεία

Ο Μανώλης Μαυροματάκης κλήθηκε στην παράσταση του Βασίλη Παπαβασιλείου να ερμηνεύσει μια ανθρώπινη εκδοχή του ήρωα, να γίνει ο Αίας του Ρίτσου, να μεταφέρει την ιστορία του σε μια εποχή όπως τότε που γράφτηκε – όπως τώρα που αναπαραστάθηκε. Ο Μαυροματάκης χωρίς να μοιράζεται την μεγαλόσωμη όψη του, ενσωματώνει το μέγεθος της ανδρείας του, τσακισμένη, απελπισμένη, αλλά ανδρεία. Παλεύει με τα θεριά του, με τις ερινύες του και μονολογεί: «Γυναίκα, τι κοιτάς; Κλείσε τις πόρτες, κλείσε τα παράθυρα, μαντάλωσε τη μάντρα, βούλωσε τις χαραματιές (…) Εγώ είμαι ο δυνατός, ο αδάμαστος – πολύ με φορτώσατε μ’ εγκώμια, πολύ με βαρύνατε, με πνίξατε – ένας ένας σας κι όλοι μαζί κρεμασμένοι απ’ τον λαιμό μου – με πνίξατε. Να το έργο σας».

Ο Παπαβασιλείου με όχημα την ποίηση και τον λόγο του Ρίτσου στήνει τον κόσμο του δικού του Αίαντα, γεμάτο απελπισία και απογοήτευση, έναν κόσμο βυθισμένο στο σκοτάδι. Ανοιχτό αλλά με «πόρτες» κλειστές, σαν την ψυχή. Μια παράσταση καθαρή, σαν μαύρο διαμάντι, από την οποία δεν περισσεύει απολύτως τίποτα