Η προστασία της δημοκρατίας στο επίπεδο των ΟΤΑ

Οι περιορισμοί ως προς τη δυνατότητα εκλογιμότητας πολιτικών κομμάτων στο Κοινοβούλιο, που εισήχθησαν με το άρθρο 102 του ν. 5019/2023, μπορούν να αναπαραχθούν, με αντίστοιχη νομοθετική ρύθμιση, και στο επίπεδο των συνδυασμών που μετέχουν στις δημοτικές και περιφερειακές εκλογές;

Κατά τη γνώμη μου ναι, και ίσως κατά μείζονα λόγο, αλλά με τις αναγκαίες προσαρμογές.

Ας σημειωθεί εκ προοιμίου ότι, η ανάγκη προστασίας της δημοκρατίας, δεν εξαντλείται μόνο στο επίπεδο της εθνικής πολιτικής αντιπροσώπευσης, με τη θέσπιση περιορισμών όπως αυτών του άρθρου 102 του ν. 5019/2023 ή ακόμη πιο αυστηρών (π.χ. δικαστική διάλυση αντιδημοκρατικών κομμάτων) που ισχύουν σε άλλες χώρες (Γερμανία, Ισπανία), αλλά εκτείνεται και στο επίπεδο της τοπικής πολιτικής αντιπροσώπευσης, αφού οι Δήμοι και οι Περιφέρειες συνιστούν αρθρώσεις της δημοκρατικής μορφής του Κράτους κατά την έννοια του άρθρου 1§1 Συντ. Αποτελεί άλλωστε σταθερό στοιχείο του ελληνικού συνταγματικού δικαίου η αντίληψη της τοπικής αυτοδιοίκησης ως γνησίως δημοκρατικού θεσμού και όχι απλώς ως μεθόδου κατανομής διοικητικών αρμοδιοτήτων (βλ. Ν. Χλέπα, Αρθρο 102, σε: Φ. Σπυρόπουλου – Ξ. Κοντιάδη – Χ. Ανθόπουλου – Γ. Γεραπετρίτη, Σύνταγμα. Κατ’ άρθρο ερμηνεία, 2017, σ. 1.636-1.637).

Από την άλλη πλευρά, στην Ελλάδα, κι από όσο γνωρίζω, πουθενά αλλού, τουλάχιστον στον ευρωπαϊκό χώρο, απαγορεύεται η συμμετοχή στις δημοτικές και περιφερειακές εκλογές εκλογικών συνδυασμών των πολιτικών κομμάτων (βλ. τα άρθρα 15 και 52 του ν. 4804/2021 που επαναλαμβάνουν πάγια ρύθμιση της εκλογικής νομοθεσίας των ΟΤΑ). Στην πράξη, βέβαια, τα κόμματα δίνουν «χρίσματα» ή εκδηλώνουν την υποστήριξή τους σε υποψηφίους δημάρχους σε σημαντικούς Δήμους και υποψηφίους περιφερειάρχες, και θα έπρεπε να έχουν ακόμα μεγαλύτερη ανάμειξη, αφού η επεξεργασία και υλοποίηση τοπικών πολιτικών αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της συνταγματικής τους αποστολής κατά το άρθρο 29§1 Συντ.

Η μέριμνα του εκλογικού νομοθέτη για την αποτροπή της διείσδυσης στους θεσμούς των ΟΤΑ εκπροσώπων ή υποστηρικτών αντιδημοκρατικών πολιτικών δυνάμεων εκφράζεται, προς το παρόν, μόνο με το κώλυμα εκλογιμότητας συνδυασμών που έχουν σύμβολα ή εμβλήματα του δικτατορικού καθεστώτος της 21ης Απριλίου 1967 ή σύμβολα ή εμβλήματα με ρατσιστικό ή ξενοφοβικό περιεχόμενο (άρθρα 15 και 52 του ν. 4804/2021).

Παρόμοια αλλά αρρύθμιστη στο πεδίο του εκλογικού δικαίου των ΟΤΑ είναι η περίπτωση συνδυασμών υποψηφίων στους οποίους συμμετέχουν και διεκδικούν την ανάδειξή τους ως δημάρχων, περιφερειαρχών ή δημοτικών ή περιφερειακών συμβούλων, πρόσωπα που έχουν καταδικασθεί σε οποιονδήποτε βαθμό για δράση αντικείμενη στο δημοκρατικό πολίτευμα. Στην περίπτωση αυτήν είναι επιβεβλημένη κατά τη γνώμη μου η ανάλογη εφαρμογή με ειδική νομοθετική ρύθμιση του κωλύματος εκλογιμότητας του άρθρου 102 του ν. 5019/2023, δηλαδή η αποστέρηση του δικαιώματος κατάρτισης συνδυασμών και η μη ανακήρυξη των συνδυασμών αυτών από το αρμόδιο δικαστικό όργανο, που είναι το πολυμελές Πρωτοδικείο της έδρας της Περιφερείας και το Πρωτοδικείο Αθηνών στην Περιφέρεια Αττικής. Μάλιστα στην περίπτωση αυτήν δεν μπορεί να βρει εφαρμογή η «διορθωτική» εξουσία του αρμόδιου δικαστηρίου αναφορικά με το έμβλημα του συνδυασμού (άρθρα 15 και 52 του ν. 4804/2021), δηλαδή η ανακήρυξη του συνδυασμού χωρίς το απαγορευόμενο έμβλημα.

Αλλωστε, αν τα πρόσωπα που έχουν καταδικασθεί για τα αδικήματα αυτά στην πρωτοβάθμια ή δευτεροβάθμια δίκη, καταδικασθούν με αμετάκλητη δικαστική απόφαση, εκπίπτουν αυτοδικαίως από το αξίωμα του δημάρχου, περιφερειάρχη κ.λπ., ενώ αρκεί απλώς και η παραπομπή τους σε κακούργημα, για να τεθούν από τον Ελεγκτή Νομιμότητας σε κατάσταση αργίας (βλ. άρθρο 236 του ν. 3852/2010). Κατά μείζονα λόγο, εάν εκλεγεί υποψήφιος με εκτιόμενη ποινή, τίθεται υποχρεωτικά σε κατάσταση αργίας. Στο πλαίσιο της διακριτικής ευχέρειας που αφήνει το άρθρο 102§2 Συντ. στον εκλογικό νομοθέτη των ΟΤΑ («ως νόμος ορίζει») μπορεί να θεσπιστεί μια ειδική περίπτωση απαραδέκτου της δήλωσης υποψηφιότητας, όταν λόγω καταδικαστικής απόφασης ο εκλεγείς υποψήφιος θα τεθεί αυτομάτως σε κατάσταση αργίας, ιδίως δε όταν έχει κριθεί ένοχος για εγκλήματα με ιδιαίτερη πολιτική απαξία.

Ο Χαράλαμπος Ανθόπουλος είναι καθηγητής Δικαίου και Διοίκησης ΕΑΠ