Ο διαχρονικός Ελλην Αριστοφάνης

Κάνω ένα διάλειμμα στην ανάλυση των δραματικών και κωμικών μεγεθών της μοναδικής κληρονομιάς στη θεατρική ποίηση για να τιμήσω τις εξαίσιες απόπειρες να πάρουν σκηνική υπόσταση τα μεγάλα κωμικά αριστουργήματα του Αριστοφάνη. Ο Αριστοφάνης σε μερικές κωμωδίες του ανατρέχει στο αττικό κωμικό παρελθόν και τιμά τις προηγηθείσες κωμικές απόπειρες. Δεν χρειάζεται, βέβαια, να ξαναθυμίσω πως το θέατρο, και ιδίως η κωμωδία, δεν είναι ανακάλυψη και δημιουργία των Ελλήνων απάντων, αλλά μόνο της Αθήνας, κι αυτό, διότι το είδος αυτό της τέχνης γεννήθηκε μέσα στις συνθήκες που μόνο η Αθήνα εγέννησε και καλλιέργησε, τις δημοκρατικές.

Το θέατρο, και ιδιαίτερα η κωμωδία, συμπλέει με τη Ρητορική, την Τέχνη του Λόγου και Αντιλόγου, θέτει ή αναιρεί ιδέες, ήθη, αρχές, εξουσίες, ακόμη και ταξικές συγκρούσεις με γνώμονα μόνο το κύρος της Λογικής. Το θέατρο είναι η μίμηση πράξεως, όπου αντιπαρατίθενται ιδέες, χαρακτήρες, θεσμοί, πίστεις, εργαλεία και μέθοδοι διακυβέρνησης από τον Οίκο ως το Δικαστήριο και από την Πολιτική ως την Οικονομία. Χωρίς τα έργα του Αριστοφάνη, αν μια κακή συγκυρία τα είχε ρίξει στη λήθη και δεν είχαν διασωθεί, και μάλιστα μαθαίνουμε από μοναστήρια και μοναχούς, που τους οφείλουμε αιώνιο έπαινο, θα είχαμε τελείως διαφορετική αντίληψη για τη Δημοκρατία, την Ιστορία και την Ηθική.

Ο Αριστοφάνης δεν ευδοκίμησε στην Ευρώπη ούτε στην Αναγέννηση. Οι επίσημες θρησκευτικές δοξασίες, αλλά και οι εκπαιδευτικοί θεσμοί ενός ηθικού κώδικα τελείως διαφορετικού από την αρχαία, κυρίως την αθηναϊκή δημοκρατική πολιτεία, δημιούργησαν τα «Αμελέτητα» του ανθρώπινου βίου και αποσκοράκισαν τη βωμολοχία που, όμως, ακόμη κι ως λέξη στην αρχαιότητα, αναφερόταν στον βωμό! Για αιώνες ο Αριστοφάνης, που δραματοποίησε τη δημοκρατική αθηναϊκή καθημερινότητα, έμεινε έξω από τη δημόσια λογοτεχνική συζήτηση, ακόμη και στην Αναγέννηση.

Η κωμωδία είναι γνήσιο τέκνο της Δημοκρατίας, των λύσεών της και των ορίων της. Ούτε η Σπάρτη, ούτε η Θήβα, ούτε η Μακεδονία, αφήνω τη σκοτεινή Θεσσαλία, δεν χάρηκαν στις θρησκευτικές τους γιορτές τον εορτασμό και τη λατρεία στην ιερότητα της γενετήσιας λειτουργίας. Ετσι, για χρόνια, έως περίπου στον αιώνα μας, η χριστιανική Ευρώπη χάρισε τον Αριστοφάνη στους μελετητές των γραφείων και των αυστηρών πανεπιστημιακών αιθουσών.

Για να είμαστε τίμιοι, εκτός από μερικές περιορισμένες απόπειρες, τολμηρών κυρίως, φιλολόγων ερασιτεχνών, ο Αριστοφάνης αναδείχθηκε ως θεατρική απόλαυση για το μεγάλο λαϊκό κοινό στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, όταν ο Σπύρος Μελάς, που ίδρυσε μαζί με τη Μαρίκα Κοτοπούλη την «Ελευθέρα Σκηνή», σκηνοθέτησε το 1929 τους «Ορνιθες», βέβαια με λογοκριμένες τις βωμολοχίες! Ενας εκ των πρωταγωνιστών, ο Βασίλης Λογοθετίδης!

Τον Αριστοφάνη που χαιρόμαστε σήμερα πληθωρικά, αλλά και στην παγκόσμια θεατρική σκηνή τον οφείλουμε σε μια θεατρική ιδιοφυΐα, τον Αλέξη Σολομό. Ο Σολομός κληροδότησε στην ανθρωπότητα τα κριτήρια, με τα οποία η αριστοφανική φόρμα και το αριστοφανικό χιούμορ λειτουργούν και διασκεδάζουν και διδάσκουν και κριτικάρουν με τον ίδιο αποτελεσματικό τρόπο τις σημερινές κοινωνικές, πολιτικές, ηθικές και αισθητικές συνθήκες και τον τρόπο ζωής. Οταν το 1957 ο τότε διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου, λόγιος δημοσιογράφος Αιμίλιος Χουρμούζιος τόλμησε να αναθέσει στον Σολομό να κατέβει στην Επίδαυρο, δύο μόλις χρόνια μετά τα εγκαίνια των επιδαύριων παραστάσεων, με αριστοφανική κωμωδία, έπεσαν οι πάντες να τον φάνε. Ο βωμολόχος στο ιερό τέμενος της τραγωδίας. Ο Χουρμούζιος, το Συμβούλιο του Εθνικού Θεάτρου και μερίδα του πνευματικού κόσμου, χαιρέτισαν την τόλμη.

Σήμερα που αριστοφανικές κωμωδίες σαρώνουν την επικράτεια κάθε καλοκαίρι ας στέλνουμε στον Αδη τις ευχαριστίες μας στον Χουρμούζιο, στον Σολομό, τους μεγάλους μεταφραστές Βασίλη Ρώτα και Θρασύβουλο Σταύρου, αλλά και αργότερα, στον Μάτεσι, στον Ταχτσή κι όσους τους ακολούθησαν, στον μέγιστο σκηνογράφο Γιώργο Βακαλό, στον Μάνο Χατζιδάκι που μας παρέδωσε τραγούδια που ξεπέρασαν την παράσταση για την οποία γράφτηκαν και έγιναν πανελλήνια λαϊκά σουξέ. Πού αλλού στον κόσμο ο μέσος Ελληνας εκδρομέας ταξιδεύει στις διακοπές και τραγουδάει τραγούδια ή στίχους της «Λυσιστράτης», των «Ορνίθων», των «Εκκλησιαζουσών»;

Πρέπει κάποια επίσημη τελετή να διοργανωθεί και να τιμηθούν οι πρώτοι διεθνώς τολμηροί αριστοφανικοί καλλιτέχνες. Θυμάμαι πως φοιτητής βρέθηκα στο Λονδίνο και με συστατικές επιστολές συνάντησα σπουδαίους θεατρανθρώπους, οι οποίοι ήταν καθέτως αρνητικοί για τη δυνατότητα να παιχθεί και να λειτουργήσει σήμερα ο Αριστοφάνης. Οταν ο Κουν και ο Βολανάκης έβγαλαν τον Αριστοφάνη στην Ευρώπη και στην Αμερική η έκπληξη στα όρια της αποπληξίας ήταν μια καίρια ανατροπή στα αισθητικά και ιδεολογικά κριτήρια αιώνων ευρωπαϊκής τέχνης. Εχουμε αλήθεια αντιληφθεί τι οφείλει η θεατρική οικουμένη στον Σολομό, στον Κουν, στον Ευαγγελάτο, στον Μπάκα, στον Τσιάνο για τη θεμελίωση της στέρεης θέσης της θεατρικής παιδείας στην επανάσταση που ξεκίνησε στην Επίδαυρο από τον Σολομό, τον Χατζιδάκι, τον Νέζερ, την Αρώνη, τις χορογραφίες της Τατιάνας Βαρούτη και τα κοστούμια του Βακαλό;

Το 1976, λειτουργώντας πάντα ως δάσκαλος, που ήταν εξάλλου και το λειτούργημά μου, θεώρησα καθήκον της κριτικής μια ενημέρωση του Ελληνα αναγνώστη πάνω στα θεμελιώδη προβλήματα του αριστοφανικού θεάτρου. Αναφερόμενος στην παράσταση των «Αχαρνέων» του Θεάτρου Τέχνης και του Κουν, σημείωνα: «Πολλά πράγματα για τη ζωή του Αριστοφάνη δεν ξέρουμε, μια σίγουρη, όμως, πληροφορία φωτίζει και τις καταβολές του τις κοινωνικές και την πολιτική του θέση. Οταν ξέσπασε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος, η οικογένειά του και ο μικρός Αριστοφάνης μαζί, κατέφυγαν στην Αίγινα, σε πλούσιο κτήμα που τους είχε εκεί παραχωρηθεί, όταν όλοι οι κάτοικοι της Αττικής υποχρεώθηκαν να κλειστούν μέσα στα τείχη της Αθήνας, πιεσμένοι από τον Αρχιδάμειο αποκλεισμό. Ετσι ο Αριστοφάνης δεν κινδύνεψε από τον λοιμό. Γλίτωσε τον λοιμό, αλλά δεν άκουσε και τον “Επιτάφιο”. Κι αυτό δεν είναι ασήμαντη λεπτομέρεια, όταν εξετάσει κανείς το έργο του. Μεγαλώνει μέσα σε ένα περιβάλλον που σημαδεύεται από τη Δημοκρατία που δημιούργησε τον Μαραθώνα, ένα περιβάλλον που δεν μπόρεσε ποτέ να καταλάβει τις μεγάλες δομικές αλλαγές που μεσολάβησαν από τον Μαραθώνα ως τη Σαλαμίνα κι από τη Σαλαμίνα ως το Μεγαρικό ψήφισμα του Περικλή. Η κλειστή αγροτική αγορά της Αττικής ανοίγει, νέες δυνάμεις εισρέουν στο εκλογικό (θα λέγαμε σήμερα) σώμα, ο δήμος εμβολιάζεται και αυξάνεται, νέα τακτική εγκαινιάζεται στην πολεμική μηχανή και οι θεσμοί αλλοιώνονται αναγκαία. Το νέο όπλο, το ναυτικό, δημιουργεί καινούργια τάξη με εσωτερική ιεραρχία που σε λίγο θα εκτοπίσει την παλιά αγροτική αριστοκρατία, τους ιππείς, οι οποίοι κοινωνικά και οικονομικά θα συμπιεστούν και θα αποτελέσουν τη συντηρητική μεσαία τάξη. Οι θεσμοί που θεμελίωσε ο Κλεισθένης, με μικρές ανεπαίσθητες και συνεχείς τροποποιήσεις, μέσα στη δυναμική των καιρών, θα αποδυναμώσουν το σύστημα και σε λίγο θα λειτουργούν τυπικά, στο περιθώριο ενός άλλου ουσιαστικού συστήματος που θα πηγάζει από την ισχύ των φορέων της εξουσίας και τα στηρίγματά της σε μια νέα πολιτική βάση, καθαρά πλουτοκρατική. […] Τα μεσαία αστικά και τα αγροτικά στρώματα δεν μπόρεσαν να παρακολουθήσουν τις ραγδαίες αλλαγές και δε συγχώρησαν ποτέ στον Θεμιστοκλή και στον Περικλή την αλλοίωση της αθηναϊκής κοινωνίας. Με τον Αναξαγόρα εισήλασε στην Αθήνα η επιστήμη και με τους Σοφιστές η διαλεκτική, η εριστική και η αμφισβήτηση. Η μεσαία τάξη, μπροστά σε αυτό το ταξικό αδιέξοδό της, μυθοποιεί το παρελθόν, αδυνατώντας να εξηγήσει το παρόν και αγνοώντας τη διαλεκτική της εξέλιξης, καταφεύγει σε έναν πουριτανισμό, νοσταλγεί την καθαρότητα των θεσμών, την αγνότητα των ηθών και τη στερεότητα της παράδοσης, ως πεδία επαναφοράς. Αυτή είναι η ιδεολογία του Αριστοφάνη. Μέσα σε αυτό το κλίμα ωριμάζει το μεγάλο ποιητικό του τάλαντο. Η ποιητική μεγαλοφυΐα, όταν θερμαίνεται μέσα στη συντηρητική ιδεολογία, εκδηλώνεται ως κωμική».

Οφείλουμε ως λαός ευγνωμοσύνη στους έξοχους κωμικούς ηθοποιούς μας που έκαναν τον Αριστοφάνη οικείο και στα τωρινά δεινά μας. Τους αναφέρω με ευγνωμοσύνη: Χριστόφορος Νέζερ (έπαιξε και στις 11 κωμωδίες του Αριστοφάνη, στις 10 με σκηνοθέτη τον Αλέξη Σολομό και σε 1 με σκηνοθεσία του Λεωνίδα Τριβιζά), Μαίρη Αρώνη, Ντίνος Ηλιόπουλος, Κώστας Βουτσάς, Σωτήρης Μουστάκας, Θανάσης Βέγγος, Σταύρος Παράβας, Αννα Καλουτά, Θύμιος Καρακατσάνης, Γιώργος Μιχαλακόπουλος, Γιάννης Μπέζος και, σίγουρα, πολλοί άλλοι σημαντικοί πρωταγωνιστές μας.

Δεν θέλω να λησμονήσουμε τους περίφημους «Μεταμορφωτές», άνδρες σε γυναικείους αριστοφανικούς ρόλους, κυρίως της Λυσιστράτης, με κυριότερους τον Μάριο Ροτζάιρον και τον Γιώργο Χριστοδούλου. Μέγα τόλμημα για τη δύσκολη και συντηρητικότατη προπολεμική, αλλά και μεταπολεμική εποχή.