Η λιτανεία των «εάν» του βίου

Σέβομαι τις αυτοβιογραφίες και ακόμη περισσότερο τις βιογραφίες όταν δηλώνουν ρητά τι είναι. Είμαι καχύποπτος ωστόσο με την εμμονική αυτομυθοπλασία, τις προσωπικές αναδρομές, το ψαύσιμο των πληγών, τις επουλώσεις προσωπικών τραυμάτων, πολύ περισσότερο όταν ανάγονται σε εθνικά ή κοινωνικά.  Υποψιάζομαι πως η πλειοψηφία τέτοιων μυθιστορημάτων δεν συνιστά παρά μια ναρκισσιστική προσέγγιση της λογοτεχνίας και επιπλέον ένα είδος λυρικής διαστρέβλωσης της αλήθειας με την αναγωγή του ελάσσονος σε μείζον και την ανακατασκευή του παρελθόντος. Το μασκάρεμα τέτοιων βιβλίων σε «μυθιστορήματα» – κάτι που συχνότατα συμβαίνει στις μέρες μας – μόνο μπέρδεμα δημιουργεί.

Υπάρχουν εξαιρέσεις; Μπορώ να βεβαιώσω πως ναι, έχοντας μπροστά μου την εξιστόρηση της Γαλλίδας Μπριζίτ Ζιρό – γεννημένης το 1960 στο Σίντι Μπεν Αμπές της Αλγερίας – κι αυτό παρά το ότι θέμα του βιβλίου είναι ο θάνατος του μηχανόβιου άνδρα της, του Κλοντ, σε τροχαίο που προκάλεσε μάλιστα ο ίδιος το 1999. Το πιο ειρωνικό είναι ότι τις μέρες εκείνες το νέο ζευγάρι και ο μικρός γιος τους μετακομίζουν επιτέλους στο σπίτι των ονείρων της, σχεδιάζουν βαψίματα, φυτέματα κι επισκευές, και προς τούτο έχουν πάρει τα κλειδιά λίγο νωρίτερα από το τυπικό. Αυτό πυροδοτεί από μόνο του μια αλυσίδα γεγονότων που η Ζιρό καταυγάζει με μεθοδική εμμονή, ανασκαλεύοντας μικρά συμβάντα που θα μπορούσαν – αν δεν συνέβαιναν – να έχουν σπάσει τη σειρά αιτίων και αιτιατών αποτρέποντας το δράμα.

Και εκεί έγκειται η ιδιαιτερότητα του βιβλίου, που το μετατρέπει αυτομάτως σε ευφυές μυθιστόρημα όπου η αφηγήτρια ξαναγράφει τη ζωή της με τη μεθοδολογία του «εάν». Δομημένο σε σύντομα κεφάλαια όπου μπαίνει συχνά το πρόθεμα «Αν», η συγγραφέας ανασυγκροτεί τις μέρες εκείνες κοντά στην εκπνοή της χιλιετίας με γεωγραφικό τόπο αναφοράς τη Λυών, τόπο κατοικίας τους. Εμπλουτίζει την εποχή με μικρές παραθέσεις πολιτικών γεγονότων και με άλλα εμβόλιμα στοιχεία που απασχόλησαν την επικαιρότητα τα χρόνια εκείνα, όπως και με μια ανάλυση του εκσυγχρονισμού και των μετασχηματισμών της περιφερειακής αυτής μητρόπολης, δομημένης πάνω στις όχθες του Ροδανού.

Το συμβάν

Το πρώτο μεγάλο «εάν» αφορά το πόσο απλά θα είχε αποτραπεί το τραγικό συμβάν αν οι πρώην ιδιοκτήτες δεν πούλαγαν την έσχατη ώρα το σπίτι, όπως άλλωστε ήταν οι αρχικές προθέσεις τους. Το συμβάν αυτό πυροδοτεί εν σειρά τα εξής: πριν καλά καλά υπογραφούν τα συμβόλαια παίρνουν τα κλειδιά κι αρχίζουν τη μετακόμιση ενθουσιασμένοι ανάμεσα στ’ άλλα που ο Κλοντ αποκτά επιτέλους γκαράζ για το μεγάλο του πάθος, τη μοτοσικλέτα του. Η αφηγήτρια το εμπιστεύεται στη μητέρα της, η οποία, σαν καλή μαμά, το μεταφέρει στον αδελφό της. Ο αδελφός, έτοιμος να φύγει για μια εβδομάδα οικογενειακών διακοπών στη Νίκαια, λύνει το αδιέξοδο με τη δική του μηχανή – κλέβονταν κατά κόρον τότε οι μηχανές, ειδικά μεγάλου κυβισμού – στεγάζοντάς τη στο νεοαποκτηθέν γκαράζ τους. Πρόκειται για μια μυθική μηχανή αγώνων, τη Honda 900 Fireblade, της οποίας η εμπορική χρήση είχε ήδη απαγορευτεί στην Ιαπωνία, αλλά, σε ειδική συμφωνία με την ΕΕ, κυκλοφορούσε ανεμπόδιστα στους ευρωπαϊκούς δρόμους [ευτυχώς αργότερα αποσύρθηκε].

Το τεχνολογικό αυτό τέρας κομψότητας και ισχύος δεν ήταν διόλου κατάλληλο για οδήγηση εντός πόλεως και ειδικά με τις βροχερές συνθήκες που επικρατούν συχνά στην Ευρώπη. Αν λοιπόν είχε απλούστατα απαγορευτεί η εξαγωγή του; Αν δεν είχε υπογραφεί η διμερής αυτή συμφωνία που υπάκουε στη λογική του ανταγωνισμού και της παγκοσμιοποίησης; Αν ο Κλοντ δεν ένιωθε την ακατανίκητη πρόκληση να την πάρει στη δουλειά μια μέρα που η συγγραφέας βρισκόταν στο Παρίσι σε ραντεβού με τους εκδότες της; Αν δεν είχε αργήσει να φύγει από τη δουλειά του [στη Δημοτική Δισκοθήκη] όπου επέλεξε να ακούσει για τελευταίο κομμάτι της μέρας ένα επιμηκέστερο από αυτό που κανονικά θα άκουγε; Αν, παραπέρα, δεν είχε ξεχάσει στο μεσημεριανό διάλειμμα 300 ευρώ στο ΑΤΜ και δεν όφειλε επομένως να περάσει από την τράπεζα για να τα διεκδικήσει; Κι ακόμη, τα γεγονότα προφανώς δεν θα είχαν πυροδοτηθεί αν εξαρχής δεν είχε κατασκευαστεί το συγκεκριμένο μοντέλο ή αν δεν είχε υπάρξει ο Ταντάο Μπάμπα, ο γιαπωνέζος μηχανικός που είχε φέρει επανάσταση στον κόσμο των μηχανόβιων. Ή αν ο νεαρός που χτύπησε άθελά του την ντεραπαρισμένη μηχανή του Κλοντ δεν είχε βγει για να επιστρέψει στον πατέρα του το πανάρχαιο Σιτροέν τους επειδή, παρακαλώ [άλλη σύμπτωση], την επομένη θα αποσυρόταν από την κυκλοφορία.

Αγχη

Υπάρχουν και άλλα «εάν», περισσότερο προσωπικά και κοινωνικά. Η αφηγήτρια υπαινίσσεται λόχου χάριν το προσωπικό της άγχος όταν αλλάζει την ημερομηνία του ραντεβού με τον εκδότη, ενώ όταν βρίσκεται στο Παρίσι αναφέρεται στα μειονεκτήματα των επαρχιακών συγγραφέων σε σχέση με τους παρισινούς ομοτέχνους που συναγελάζονται άκοπα με τον εκδοτικό χώρο. Προς τιμήν της, συσχετίζει παραπέρα την καριέρα της με το γεγονός πως οι πατεράδες έχουν επωμιστεί στις μέρες μας με ένα σωρό νέες ευθύνες ως προς το σπίτι και τα παιδιά κι αυτό δημιουργεί πρόσθετα άγχη και προβλήματα. Ακόμη χειρότερα: η Μπριζίτ δεν ενημερώνει τον Κλοντ ότι τελικά δεν χρειαζόταν τη συγκεκριμένη μέρα να πάρει το παιδί από το σχολείο γιατί ήταν κανονισμένο να τον πάρει ένα άλλο ζευγάρι που έδινε πάρτι γενεθλίων για τον γιο τους. Ωστόσο, λίγο από τεμπελιά, λίγο από ζαμανφουτισμό, λίγο επειδή περνάει μια ήσυχη βραδιά εξομολογήσεων εκ μέρους της λεσβίας φίλης που τη φιλοξενεί στο Παρίσι, δεν σηκώνεται από τον καναπέ για να κάνει το σωτήριο τηλεφώνημα: «Μην πας, δεν χρειάζεται». Το ακόμα χειρότερο είναι πως αποφεύγει να το κάνει φοβούμενη επιπλέον τη λοιδορία της φίλης [«αχ εσείς οι μανάδες και σύζυγοι, πάντα και παντού τα ίδια»]. Στο τέλος θεωρητικοποιεί κι η ίδια την αναποφασιστικότητά της λέγοντας μέσα της πως καιρός είναι να μάθουν να τα βρίσκουν μόνοι τους οι δυο αρσενικοί της οικογένειας.

Αυτό το πλέγμα αιτίων και προϋποθέσεων υπό τις οποίες γράφεται η ιστορία είναι εξαιρετικά πρωτότυπο και εγείρει φιλοσοφικού τύπου πετάγματα προς τις έννοιες του τυχαίου και του προκαθορισμένου [ή μοίρας ή πεπρωμένου ή ντετερμινισμού} και της ελευθερίας της βούλησης. Ανασυστήνοντας λοιπόν με αυτό τον ευφυή τρόπο μια ολόκληρη κοινωνική πραγματικότητα, η Ζιρό αναπολεί είκοσι χρόνια μετά το συμβάν πόσα μικρά ή μεγάλα απρόσμενα συνετέλεσαν στο ατύχημα και πόσο εύκολα το μοιραίο δεν θα είχε συμβεί αν δεν ίσχυε ακόμη κι ένα από αυτά. Βέβαια, υπό κανονικές συνθήκες αυτή η λιτανεία των «εάν» του βίου προφανώς είναι ανέξοδη και αντιπαραγωγική καθώς μας οδηγεί σε μια διαρκή επανεπίσκεψη του παρελθόντος και των αποφάσεων που πήραμε ή που το πεπρωμένο και η μεγάλη Ιστορία πήραν ερήμην μας, δηλαδή εντέλει η κατασκευή ενός υποθετικού βίου. Οπου πεπρωμένο δεν είναι παρά τα πράγματα που δεν γνωρίζουμε και που δεν θα γνωρίζαμε ποτέ αν δεν είχε συμβεί κάτι συγκεκριμένο, φέρ’ ειπείν εδώ την εφεύρεση και λειτουργία των φαναριών της οδικής κυκλοφορίας, τις πολεοδομικές αστικές ρυθμίσεις με τους κυκλικούς κόμβους, τις εμπορικές συμφωνίες Ευρώπης – τρίτων χωρών, την κτηματομεσιτική αγορά ή ακόμη την τεχνολογία των δικύκλων.

Ωστόσο από λογοτεχνική άποψη αυτή η παράθεση υποθέσεων και η ενδελεχής αναβίωση του χρόνου λειτουργούν θαυμάσια στο βιβλίο της Ζιρό. Συντελούν σε αυτό η οικονομία των μέσων της συγγραφέως, η ρεαλιστική απλότητα, η αποφυγή λυρικών κορόνων, η έξυπνη δομή και η ζωντάνια μιας γραφής που έχει καθαρές στοχεύσεις – με την επικουρία της εξαιρετικής μετάφρασης της Σοφίας Αυγερινού. Δικαίως η γαλλοαλγερινή συγγραφέας πήρε πέρυσι για αυτό της το ιστόρημα το Γκονκούρ – βραβείο πολύφερνο, αν και εσχάτως πολύπαθο.

Μπριζίτ Ζιρό
Ζήσε γρήγορα
μτφ. Σοφία Αυγερινού, σελ. 167, εκδ. Καστανιώτη 2023
Τιμή: 15 ευρώ