«Μόνο εμείς στην Ευρώπη δεν προστατεύσαμε το ιστορικό κέντρο της πρωτεύουσας»

Το να συζητάς με τον Νίκο Σηφουνάκη, τον αρχιτέκτονα, τον συγγραφέα και τον πολιτικό, για τα βιομηχανικά συγκροτήματα στο σύνολο της επικράτειας με οποιαδήποτε μορφή και αν έχουν λειτουργήσει (ελαιοτριβεία, σαπωνοποιεία, μακαρονοποιεία, μηχανουργεία, πυρηνελαιουργεία) είτε έχουν διασωθεί είτε έχουν μετατραπεί σε μουσεία, είναι σαν να ζητάς από έναν ποιητή, για παράδειγμα από τον Τάσο Λειβαδίτη, να σε ξεναγήσει στο προσωπικό ποιητικό του σύμπαν.

Δεν είναι τυχαία η αναφορά του ονόματος ενός ποιητή. Μπορεί να μιλάμε για υλικές κατασκευές, ο Νίκος Σηφουνάκης όμως τις πλησίαζε ανέκαθεν με ένα δέος, ως τις εύγλωττες μαρτυρίες ενός τόσο μεστού παρελθόντος ώστε η υλικότητά τους να μεταβάλλεται σε μια αποπνευματωμένη έκφραση. Αναδεικνύοντας πως όση συνέχεια μπορεί να αναγνωρίσει κανείς μέσα στο πνεύμα όσον αφορά την αγωνία του ανθρώπου να διατηρηθεί η παρουσία του σε μελλοντικούς καιρούς, άλλο τόσο η συνέχεια αυτή μπορεί να ανιχνευτεί σε ένα «ταπεινό» αντικείμενο όπως είναι ένα κιούπι λαδιού.

Οσον αφορά πιο συγκεκριμένα στο ελαιοτριβείο Βρανά που λειτουργεί ως μουσείο από το 1999 στον Παπάδο της Μυτιλήνης και σήμερα το βράδυ πραγματοποιούνται τα δεύτερα «θυρανοίξια» του ο Σηφουνάκης δεν θα μπορούσε να έχει ιδεωδέστερο συνεργάτη από τον Οδυσσέα Ελύτη φτάνει να διαβάσουμε λίγους στίχους από το «Αξιον Εστί». «… Στα νερά της Γέρας να ακουμπά τα δάχτυλα / και τα πέντε ν’ ανάβουνε χωριά / ο Παπάδος, ο Πλακάδος, ο Παλαιόκηπος / ο Σκόπελος και ο Μεσαγρός / εξουσία και κλήρος της γενιάς μου…» αλλά και την επιστολή που έστειλε ο Ελύτης στον Νίκο Σηφουνάκη με ημερομηνία 25 Σεπτεμβρίου 1926 λίγες μέρες μετά την περιήγησή του στα αναστηλωμένα ήδη ελαιοτριβεία της Αγίας Παρασκευής, του Μανταμάδου και του Πολιχνίτου. «Φίλε κύριε Σηφουνάκη, αποκαλύπτομαι μπροστά στη σοβαρή – επιστημονική και καλλιτεχνική συνάμα εργασία που επετύχατε να κάνετε. Πραγματικά νιώθω περήφανος βλέποντας ότι γίνονται κάποτε και δουλειές ευρωπαϊκού επιπέδου στον τόπο μας. Αν είχαμε από το τέλος του πολέμου και εδώθε νομάρχες της δικής σου ποιότητας η Ελλάδα μας θα ήταν διαφορετική. Αλλά πάντα είναι καιρός. Πρέπει να σας βοηθήσουμε όλοι. Με συγκίνηση σας σφίγγω το χέρι και μένω με την ανάμνηση των ωραίων στιγμών που περάσαμε μαζί. Δικός σας, Ελύτης».

«Θεωρώ ότι η σύσταση, πριν από είκοσι επτά χρόνια, της πολιτιστικής εταιρείας “Αρχιπέλαγος” βασίζεται σε μια κεντρική ιδέα που είχε να κάνει με την ενασχόλησή μας – καθώς  οι περισσότεροι που τη συγκροτούσαμε είμαστε αρχιτέκτονες, ιστορικοί, συντηρητές, σκηνοθέτες αλλά και ποιητές ακόμη – ώστε να διασωθεί ο αρχιτεκτονικός πλούτος που υπάρχει στο Αιγαίο και που κρατά μια τρομακτική ισορροπία ανάμεσα στο φυσικό και το δομημένο περιβάλλον. Πρόκειται για μια ισορροπία που διατηρείται αιώνες, χιλιετίες. Η αλλοίωση αυτής της ισορροπίας στον ελλαδικό χώρο ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του ’60, με την οικονομική έκρηξη που σημειώθηκε και εμφάνισε ως τη μοναδική σχεδόν διέξοδο την επένδυση στην οικοδομή. Γεγονός που οδήγησε σε μια ανεξέλεγκτη κατάσταση. Το κράτος στάθηκε αδύναμο να επιβάλει όρους προστασίας, κυρίως σε περιοχές ενός ιδιαίτερου φυσικού κάλλους και με μια δόμηση ιστορικά μοναδική. Η εταιρεία “Αρχιπέλαγος” δεν αγόρασε μόνο το κτίριο του ελαιοτριβείου από τον τελευταίο ιδιοκτήτη του, τον Βρανά (πρώτο ξάδελφο του Οδυσσέα Ελύτη, Βρανάς ήταν το επώνυμο της μητέρας του ποιητή) αλλά και αντικατέστησε το σύνολο του μηχανολογικού του εξοπλισμού, που είχε εκποιηθεί και λεηλατηθεί. Τον αντικατέστησε αγοράζοντας τον ίδιο ακριβώς μηχανολογικό εξοπλισμό του εργοστασίου των αδελφών Ισιγόνη από τη Σμύρνη. Με την ιδιότητά μου ως νομάρχη Λέσβου, και με τους πολύ καλούς συνεργάτες που είχα την τύχη να έχω, κηρύξαμε, ξεκινώντας, στις αρχές της δεκαετίας του ’80, προκειμένου να τα σώσουμε, διατηρητέα όλα τα λείψανα των βιομηχανικών κτιρίων, είτε ήταν ελαιοτριβεία, σαπουνοποιεία, μακαρονοποιεία, είτε ήταν μηχανουργεία και πυρηνελαιουργεία».Μια τόσο δυναμική και φιλόδοξη εκκίνηση και μάλιστα σε μια τόσο ευαίσθητη περιοχή της ελληνικής γεωγραφικής επικράτειας, όπως είναι η Λέσβος, επόμενο είναι να προκαλείται ένα τεράστιο ενδιαφέρον ως προς την συνέχεια και την εξέλιξή της. «Με μια εκπληκτική συνεργασία με την Αρχαιολογική Υπηρεσία και με πολύ καλούς συνεργάτες ξεκινήσαμε σώζοντας και αναστηλώνοντας τα πρώτα τέσσερα συγκροτήματα. Τρία ελαιοτριβεία που ανήκαν σε ισάριθμες κοινότητες, στις κοινότητες της Αγίας Παρασκευής, του Μανταμάδου και στον Δήμο Πολυχνίτου. Αλλά και στον Δήμο Πλωμαρίου που δεν είχε στην κατοχή του βιομηχανικό συγκρότημα, αγοράστηκε όμως με χρήματα της Νομαρχίας το σαπουνοποιείο του Ιωάννη Πούλια και μετατράπηκε και αυτό, όπως και τα τρία προηγούμενα, σε χώρο πολλαπλών χρήσεων. Εγινε μια πρωτογενής αναστήλωση χωρίς να επέλθει η παραμικρή αλλοίωση ακριβώς γιατί χρησιμοποιήθηκαν τα ίδια ακριβώς υλικά με τα οποία είχαν αρχικά κατασκευαστεί. Δημιουργήθηκε με τον τρόπο αυτό ένα μοντέλο. Ολα αυτά βέβαια έγιναν με την προστασία, την ομπρέλα και τη χρηματοδότηση του κράτους. Τελείως διαφορετική όμως είναι η περίπτωση του ελαιοτριβείου που μετατράπηκε σε Μουσείο Βρανά. Μια ομάδα επιφανών ατόμων που άλλα, ευτυχώς, ζουν και άλλα δυστυχώς έχουν πεθάνει, συγκρότησε έναν φορέα, το “Αρχιπέλαγος”, προκειμένου να αναστηλώσει και να μετατρέψει το ελαιοτριβείο Βρανά σε Μουσείο. Βέβαια η εταιρεία “Αρχιπέλαγος” δεν έχει στο ενεργητικό της μονάχα τη διάσωση του μοναδικού αυτού μνημείου, που είναι ίσως το πρώτο βιομηχανικό συγκρότημα σε σχέση με την εποχή που ξεκινάει η βιομηχανική επανάσταση, στην Αγγλία, το 1860. Για την ακρίβεια η δημιουργία του ελαιοτριβείου αυτού, του σημερινού Μουσείου Βρανά, τοποθετείται δέκα χρόνια αργότερα. Η εταιρεία “Αρχιπέλαγος” πιστώνεται μέσα στα χρόνια αυτά με πολλές μελέτες για σημαντικούς ιερούς ναούς, όχι μόνο στη Λέσβο, αλλά και στη Λήμνο, στην Κρήτη καθώς και σε άλλα νησιά, όπως επίσης και για έναν ολόκληρο ενετικό οικισμό στην Κρήτη. Εκπονήσαμε τις σχετικές μελέτες και το έργο το εξετέλεσε ο οικείος δήμος χάρη στα ευρωπαϊκά προγράμματα, με την επίβλεψή μας βέβαια».

Η σημασία των χορηγιών

Δεκαπέντε – δεκατέσσερα για την ακρίβεια – χρόνια από την έναρξη λειτουργίας του Ελαιοτριβείου – Μουσείου Βρανά, είναι μια πρώτης τάξεως ευκαιρία μαζί μ’ έναν απολογισμό να επιχειρήσει κανείς να ανακεφαλαιώσει τις προοπτικές που διαγράφονται σε σχέση με το μέλλον του συγκεκριμένου Μουσείου. «Δεν ήταν ένα εύκολο εγχείρημα. Ξεκινήσαμε στα τυφλά, χωρίς καμία απολύτως βοήθεια, για παράδειγμα του υπουργείου Πολιτισμού ή ενός τραπεζικού οργανισμού, θέλοντας να σώσουμε αυτό το μοναδικό βιομηχανικό συγκρότημα. Τα πράγματα είναι εξαιρετικά δύσκολα όσον αφορά την επιβίωσή του, πρώτον γιατί είναι ένα μουσείο στην περιφέρεια, δεν είναι στην πρωτεύουσα του νησιού. Δεύτερον, τα έσοδα του Μουσείου είτε από τα εισιτήρια είτε από τα αντικείμενα που πουλούνται δεν είναι ανταποδοτικά, δεν ισοσκελίζουν δηλαδή τον προϋπολογισμό όχι μόνον του δικού μας αλλά οποιουδήποτε μουσείου. Κανένα μουσείο δεν είναι βιώσιμο, αφού, ως σήμερα τουλάχιστον, τα μουσεία δεν οργανώνονται ως επιχειρήσεις.

Εξαίρεση αποτελεί, είναι δηλαδή κερδοφόρο, το Μουσείο της Ακρόπολης – σύμφωνα με τα στοιχεία που έχω στα χέρια μου και ενδεχομένως το Αρχαιολογικό Μουσείο του Ηρακλείου, στην Κρήτη. Δεν μπορώ να βεβαιώσω κάτι ανάλογο και για το Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας. Για τα δύο τρία πολύ μεγάλα, εμβληματικά μουσεία της χώρας μπορεί να πει κανείς πως παρουσιάζουν μια κερδοφορία. Αντιλαμβάνεται λοιπόν κανείς τη μεγάλη σημασία που έχουν οι χορηγίες που άκμαζαν άλλοτε αλλά σήμερα ή έχουν εκλείψει ή έχουν μειωθεί σε φοβερό βαθμό».

Οταν αναγνωρίζεις ως επιστήμονας αρχιτέκτονας την προτεραιότητα σε σχέση με τη διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς όπως συγκροτείται χάρη στις κτιριακές βιομηχανικές εγκαταστάσεις ενός παλαιότερου και πρόσφατου παρελθόντος κι έχεις ταυτόχρονα χρηματίσει υπουργός Πολιτισμού – είναι η περίπτωση του Νίκου Σηφουνάκη – επόμενο είναι η συζήτηση να στραφεί στα πεπραγμένα του ως ενός καθ’ ύλην αρμόδιου πολιτικού στελέχους.

«Είχα τη χαρά, ενώ ήμουν στο υπουργείο Πολιτισμού, να ολοκληρωθεί το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη με σχέδια του Κυριάκου Κρόκου και να θεμελιωθεί το Χριστιανικό και Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας με σχέδια του Μάνου Περράκη. Την ίδια εποχή διπλασιάσαμε τις εφορείες βυζαντινών αρχαιοτήτων καθώς και τις εφορείες νεότερων μνημείων, προσπαθώντας να διορθώσουμε μια παρανόηση που χαρακτήριζε το ελληνικό κράτος από συστάσεώς του. Από τότε που δημιουργήθηκε η αρχαιολογική υπηρεσία (δεν θυμάμαι την ακριβή χρονολογία, θα πρέπει να είναι γύρω στα 1860) το βάρος δόθηκε στην ανάδειξη και την προστασία των προϊστορικών και των κλασικών κυρίως αρχαιοτήτων. Ολες οι άλλες περίοδοι του ελληνικού πολιτισμού κρατήθηκαν ούτε καν σε δεύτερη ή σε τρίτη, αλλά σε τέταρτη μοίρα. Το ενδιαφέρον για τον βυζαντινό πολιτισμό αρχίζει να υπάρχει στις δεκαετίες του ’60 και του ’70. Μια σπουδαία φυσιογνωμία που βοήθησε να στηθεί με θαυμαστό τρόπο το Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας και να αναδειχθεί ο βυζαντινός πολιτισμός υπήρξε ο Μανώλης Χατζηδάκης. Για τα νεότερα όμως μνημεία (αναφέρομαι κυρίως σε έργα της λαϊκής και της νεοκλασικής αρχιτεκτονικής) που δημιουργήθηκαν μετά το 1831, δεν υπήρξε καμιά μέριμνα από πλευράς του κράτους. Το όποιο ενδιαφέρον εκδηλώνεται μετά το 1970 αλλά με έναν πολύ δειλό τρόπο.

Το κέντρο της Αθήνας

Είμαστε η μόνη χώρα στην Ευρώπη που δεν έχει διασώσει και δεν έχει διατηρήσει ατόφια το ιστορικό της κέντρο. Οπουδήποτε κι αν πάτε, στη Ρώμη, στο Παρίσι, στην Πράγα, στη Λισαβόνα, στη Μαδρίτη, τα ιστορικά τους κέντρα έχουν παραμείνει άθικτα. Η πρώτη κυβέρνηση μετά την Απελευθέρωση, κι αν όχι η πρώτη, η δεύτερη τουλάχιστον, θα έπρεπε να κηρύξει το κέντρο της Αθήνας προστατευόμενη περιοχή. Να ξεκινήσει από την πλατεία Ρηγίλλης, να ανηφορίσει στο Κολωνάκι και αφού κατέβει στη Νεάπολη και τα Εξάρχεια, να περάσει από τη Μιχαήλ Βόδα φτάνοντας στην πλατεία Κουμουνδούρου. Και κυκλώνοντας την Ακρόπολη και όλη τη γύρω περιοχή να καταλήξει στην πλατεία Ρηγίλλης. Δεν υπήρχε για παράδειγμα ωραιότερο προάστιο της Αθήνας από το Παλαιό Φάληρο, με νεοκλασικά σπίτια, με σιδεριές, με πορτοσιές, με κήπους. Δεν υπήρχε ωραιότερη πόλη από τη Χαλκίδα, μια κυριολεκτικά νεοκλασική πόλη. Αυτή ήταν η Ελλάδα του ’50 και του ’60. Και γι’ αυτή την Ελλάδα κάποιος ευθύνεται που δεν υπάρχει. Βεβαίως έχουν τις ευθύνες τους οι αρχιτέκτονες και οι μηχανικοί. Αλλά οι αποφάσεις ήταν των πολιτικών. Αρα η ευθύνη είναι πολιτική.

Οπως πολιτική είναι και όταν έχουμε τα ακριβώς αντίθετα αποτελέσματα. Για παράδειγμα η Ιταλία. Οταν σχηματίστηκε η πρώτη κυβέρνηση, μετά την πτώση του Μουσολίνι, με πρόεδρο τον Ντε Γκάσπαρι, αντιπρόεδρο τον γραμματέα του Σοσιαλιστικού Κόμμαος, τον Πιέτρο Νένι, και υπουργό Δικαιοσύνης τον γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος Ιταλίας, τον Παλμίρο Τολιάτι, συνέταξαν έναν νόμο, τον λεγόμενο «Σφράτο» που έλεγε ότι σε ακτίνα δύο χιλιομέτρων από το κέντρο της Ρώμης, την Πιάτσα Ντ’ Εσπάνια, δεν μπορεί να χτίσει κανείς απολύτως τίποτε κι ότι ο χώρος ανήκει εξ ολοκλήρου στην Αρχαιολογική Υπηρεσία».