Ο ποιητής ως δραματολόγος

Τον Ιούλιο του 1977 ο Σπύρος Ευαγγελάτος, με μεταφραστή τον Κώστα Ταχτσή, παρουσίασε στο ελληνικό κοινό μια αξέχαστη ερμηνεία των «Βατράχων» του Αριστοφάνη. Τότε, με τον τίτλο – σχόλιο «Τερπνή και φιλόλογος σύστασις», καίρια προσέγγιση της φιλολογικής ερμηνείας ενός αριστουργήματος, έγραφα στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ»:

«Θα πρέπει να ήταν από καλό προζύμι αυτός ο λαός της Αθήνας, ώστε τις παραμονές της μεγάλης συμφοράς του να μπορεί να δέχεται ένα έργο, όπως οι “Βάτραχοι” κι όχι μόνο, αλλά και να το βραβεύει και σε λίγο να το ξαναζητά. Τον άμεσο στόχο του Αριστοφάνη μπορεί κανένας και να τον αντιληφθεί και να τον δικαιολογήσει. Την ώρα του μεγάλου πανικού, όταν τα πάντα διαλύονται, όταν οι αξίες βγαίνουν στο σφυρί, όταν οι θεσμοί καταρρέουν και οι φορείς ευτελίζουν τα ήθη, είναι φυσικό τα μάτια να γυρίζουν προς το παρελθόν και οι ψυχές να λαχταρούν να ξαναβρούν ερείσματα στις ρίζες, τις πολιτικές, τις πολιτιστικές και τις ηθικές. Είναι φυσικό το τέλος του αιώνα να στρέφεται προς τους μεγάλους αριθμούς της αρχής του και είναι φυσικότερο, αν σκεφτεί κανείς πως το τέλος που πλησιάζει θολώνει από το αίμα αδελφοσφαγής και η αρχή που νοσταλγείται είναι ο Μαραθώνας και η Σαλαμίνα.

Η ευθύνη της κωμωδίας

Ολα αυτά μπορεί κανένας να τα καταλάβει και είναι τόσο επίκαιρα, κάθε φορά. Πώς, όμως, να μη θαυμάσει την ποιότητα αυτής της νοσταλγίας  και τα μέσα που χρησιμοποιεί; Μέσα από ένα λαϊκό είδος, όπως η κωμωδία, γίνεται προσπάθεια (που φαίνεται ότι εκτιμήθηκε) να διασωθεί το ήθος ενός ολόκληρου λαού, να μετρηθεί το βάθος μιας ιδιοσυγκρασίας, να διερευνηθεί το ιστορικό του γίγνεσθαι. Η κωμωδία αναλαμβάνει τη μεγάλη ευθύνη να σώσει την τραγωδία, δηλαδή να σώσει μια μορφή Τέχνης που αποκρυστάλλωσε έγκυρα το ήθος της πολιτείας σε αξία παιδείας.

Η κάθοδος του Διονύσου στον Αδη για την αναζήτηση ποιητή (αναδίπλωση του μύθου του Ορφέα και του Ηρακλή) είναι αρχέτυπος μύθος που διασώζει την υπαρξιακή αγωνία και την προσδοκία της ανάστασης. Πέρα από τη συγκεκριμένη μορφή που πήρε το εύρημα στον Αριστοφάνη, η εν Αδου κάθοδος και κατάδυση της ζωής στον θάνατο και ανάδυση στη ζωή του αιώνιου. Δεν ξέρω, αν αυτό είναι μεταφυσική, αν είναι, άλλο τόσο μεταφυσική είναι και η πίστη πως ο κόσμος μπορεί να αλλάξει, αφού μένει πάντα δεδομένα αναλλοίωτη ή αμετακίνητη ελπίδα του ανθρώπου για αλλαγή.

Στους “Βατράχους” ο Αριστοφάνης δεν εφευρίσκει έναν ποιητικό μύθο, χρησιμοποιεί έναν αρχέτυπο μύθο με τρόπο συνταρακτικό. Εχουμε, πρώτα – πρώτα, έναν απορφανισμένο Θεό. Θεός χωρίς ποιητή είναι ο Θεός χωρίς τις ενέργειές του, ένας Θεός ουσιαστικά απών. Οταν συνειδητοποιεί την απουσία του, ποθεί ερωτικά σχεδόν τον τρόπο να υπάρχει ως έτερον και αποφασίζει να αναζητήσει ποιητή για να αναζήσει. Ο Θεός ύστερα είναι προβολή της απορφανισμένης πόλης που στερήθηκε τον ποιητή του ήθους της, δηλαδή τον τρόπο να υπάρχει ως αξία. Ενας Θεός και μια Πόλη, αναζητώντας ποιητή, αναζητούν τελικά μύθο σε μιαν εποχή που το θείο έγινε μηχανή και η πολιτεία διαδικασίες. Η αποκατάσταση του μύθου θα αποκαταστήσει τη σχέση θείου και πολιτείας, ως ενότητας κοσμικού μύθου.

Ο τρόπος που διάλεξε ο Αριστοφάνης να οικοδομήσει θεατρικά την πορεία προς τα κάτω είναι αποκαλυπτική. Ο Διόνυσος πρέπει να περάσει από κάποιες διαδικασίες, θα έλεγα από δοκιμασίες, που παραπέμπουν στις μυητικές τελετουργίες. Πρέπει να εφοδιαστεί με τις συμβουλές κάποιου ήδη μυημένου, του Ηρακλή, να μεταμορφωθεί με τη σκευή του αναδόχου του, να περάσει με επιτυχία την πρώτη δοκιμασία, το κόασμα των Βατράχων, τη δεύτερη, τους Μύστες, να εξευτελιστεί, να δαρθεί από τα όργανα του Πλούτωνα, ώσπου να αναγνωρισθεί και να εισέλθει στα Αδυτα των Μυστηρίων.

Ξανθίας και Παπαγκένο

Δεν ξέρω, αλλά έχω την εντύπωση, κάθε φορά που ξαναπιάνω τους “Βατράχους”, πως καταλαβαίνω καλύτερα τον “Μαγεμένο Αυλό” του Μότσαρτ και εκείνο που μου δίνει καλύτερο κλειδί είναι η ύπαρξη του Ξανθία και του Παπαγκένο, των υπηρετών που αξιώνονται τα ίδια τέλη με τους ταγμένους αφέντες τους. Η φωτισμένη πρωτοπορία και το πεισματάρικο, εύπιστο, αλλά και ευέλικτο προλεταριάτο. “Η δόξα της Αθήνας ανήκει στους δούλους της”, έλεγε, ίσως, υπερβάλλοντας ενδεικτικά ο Ενγκελς. Τα στάδια της πορείας του Διονύσου προσδιορίζουν και τη μορφή και τη γραφή της κωμωδίας και δεν θέλω να επαινέσω τη σαφήνεια της ανάγνωσης που έκανε ο κ. Ευαγγελάτος στην παράσταση των “Βατράχων” στο Ηρώδειο.

Η σύλληψη της παράστασης ξεκίνησε από τη βασική ιδέα της καθόδου. Ετσι δομήθηκε από από τον κ. Ν. Πολίτη το σκηνικό σε τρεις ζώνες, Πάνω Κόσμος, Αχερουσία Λίμνη, Αδης. Αυτός ο τελευταίος, το λογείο και η ορχήστρα. Στο πρώτο επίπεδο το ύφος, απαλλαγμένο από γραφικά στοιχεία, κρατήθηκε με αφαίρεση σε μια διαχρονική κλοουνερί. Η παραπομπή στους δύο κλόουν του Μπέκετ δεν ήταν μόνο εύστοχη θεατρικά, αλλά ιδιοφυής σχολιασμός – γέφυρα που ένωνε τη θεατρική τυπολογία σε μιαν αδιάσπαστη σειρά, Διόνυσος – Ξανθίας, Δον Κιχώτης – Σάντσο, Δον Ζουάν – Σγαναρέλλος, Ληρ – Τρελός, Πούντιλα – Μάτι κ.λπ. Στο δεύτερο επίπεδο, με τις σκηνές του νεκρού, του Χάρωνα και των Βατράχων το ύφος μετατράπηκε σε ένα φανταστικό γκροτέσκο που κύλησε με άνεση ως το δέσιμό του με τον βακχικό ύμνο των μυστών. Σε αυτό το σημείο έγινε η δεύτερη γέφυρα. Με λιτά μέσα μουσικά, σχεδόν αδιόρατα, ο κ. Γαζουλέας πέρασε από τις βυζαντινές κλίμακες στην ποπ μουσική, χωρίς η χορογραφία να χάσει την τελετουργική της βάση. (…)

Το εύρημα του Χορού

Δεν μπορώ να μη σταθώ στο έξοχο δέσιμο του κ. Μπουσδούκου (Διόνυσος) και του κ. Λογοθέτη (Ξανθίας) που έπλασαν ένα αξιομνημόνευτο ζευγάρι, ούτε τη θαυμάσια αντιπαράθεση του κ. Βογιατζή (Αισχύλος) με τον κ. Κυριακίδη (Ευριπίδης) που ο ένας, με μια εσωτερική καλλιέργεια σπάνια στο θέατρό μας, και ο άλλος με μιαν αψάδα γεμάτη αφέλεια και υγεία, έστησαν υποκριτικά δύο αντίπαλα ήθη, αντιπροσωπευτικά δύο εποχών. Πρέπει ξεχωριστά να αναφέρω τη λύση που δόθηκε στον Χορό των Βατράχων. Είναι γνωστό πως υπάρχουν δύο απόψεις, η μία τον θέλει αόρατο, η άλλη ορατό, στην ορχήστρα. Στο σκηνικό οικοδόμημα της παράστασης του Ευαγγελάτου η Αχερουσία ήταν ένα γαλάζιο πανί φουσκωτό πάνω στο λογείο και ανάμεσά του μια τσουλήθρα έφερνε κάτω τη λέμβο. Τα βατράχια πρόβαλαν από κάποιες τρύπες του πανιού, δηλαδή μέσα κι έξω, πολλαπλασιασμένα (κούκλες στα χέρια των ηθοποιών). Κάτι ανάμεσα σε φανερή χορωδία και κουκλοθέατρο. Εξοχο εύρημα και θεατρικά αποδοτικό».

Αξίζει τον κόπο να επανερχόμστε και σε παλιότερες ερμηνείες και κριτικές που δοκιμάζονται κάθε φορά για την αντοχή τους ή τις θέσεις τους που προσέθεσαν μια νέα ματιά στην εποποιία της σύγχρονης ερμηνείας των μεγάλων κλασικών κειμένων, όταν πλέον έχουν αλλάξει και οι συνθήκες και τα γούστα και οι τεχνικές.