Η απειλή της διαφθοράς

Ποια είναι η μεγαλύτερη απειλή κατά της δημοκρατίας σήμερα; Λίγοι θα έφερναν αντίρρηση αν η απάντηση ήταν η διαφθορά. Το πρόβλημα δεν είναι τόσο ο εντοπισμός της διαφθοράς και η καταπολέμησή της. Το ζήτημα είναι πως η διάδοσή της είναι τόσο μεγάλη ώστε πρόβλημα γίνεται η προστασία εκείνων των δημόσιων λειτουργών (πολιτικών προσώπων και υπηρεσιακών παραγόντων) που πασχίζουν να την πολεμήσουν. Οι περισσότερο διεφθαρμένοι ανάμεσά τους είναι εκείνοι που φωνάζουν εναντίον της κι εκείνοι που υπεραμύνονται πρακτικών – στο όνομα της κοινωνικής ισότητας και της δημοκρατίας συνήθως – που καταργούμενες θα καταπολεμούσαν μεγάλο κομμάτι της διαφθοράς.

Ποτέ όσοι είναι βουτηγμένοι μέχρι τον λαιμό μέσα της δεν θα ισχυρισθούν πως μάχονται για τη διατήρηση των προνομίων τους – των διεφθαρμένων τους δηλαδή πρακτικών. Συνήθως ισχυρίζονται πως αμύνονται των λαϊκών συμφερόντων και της υπεράσπισης των κοινωνικά αδυνάτων. Συνεπικουρούμενοι από εξαγορασμένα συνήθως ΜΜΕ κατηγορούν όσους πολεμούν τη βρωμιά για άκαρδες και αντικοινωνικές πολιτικές. Κυρίως αυτό συμβαίνει όταν τα συμφέροντα εκφράζουν κρατικοδίαιτες επιχειρήσεις που κινδυνεύουν από μεταρρυθμίσεις που κινούνται στον χώρο των ιδιωτικοποιήσεων και της κατάργησης εξασφαλισμένων από το κράτος ευνοιών. Στην Ελλάδα υπήρξαμε μάρτυρες παρόμοιων φαινομένων και αντιδράσεων.

Στο πρόσφατο βιβλίο του Stephen D. Morris (The Corruption Dilemma -«Το Δίλημμα της Διαφθοράς»- Lynne Rienner Publishers, 2022) γίνεται μια θαρραλέα προσπάθεια ξεκαθαρίσματος κάποιων σχετικών εννοιών όπως και κατηγοριοποιήσεων των περιπτώσεων που η διαφθορά κυριαρχεί στις δυτικές κοινωνίες. Ο συγγραφέας επιμένει πως το φαινόμενο είναι καθαρά πολιτικό ή πολιτικοποιείται από πολιτικούς ηγέτες ή από οπαδούς που τους στηρίζουν, παραβλέποντας (ή κερδίζοντας απ’ αυτές) τις σχετικές τους δραστηριότητες.

Το μεγάλο Δημόσιο συνήθως εκτρέφει τη διαφθορά ενώ ο γνήσιος καπιταλισμός, χωρίς εύνοιες και τις όποιες χαριστικές πράξεις, βρίσκεται συνήθως απέναντί του. Με μια διαφορά. Η λειτουργία του ανοιχτού ανταγωνισμού επιτρέπει στις υγιείς δυνάμεις της οικονομίας να μπουν στη μάχη της αγοράς. Καταστρέφοντας τις προστατευτικές ρυθμίσεις που, στο όνομα δήθεν των καταναλωτών και των λαϊκών τάξεων, παγιώνουν τη θέση των ισχυρών στην οικονομία κι αποτρέπουν την ανάπτυξη και την πρόοδο.

Ο Stephen Morris θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα. Πώς μπορεί να ελεγχθεί η εξουσία, αποφεύγοντας τη διαφθορά και την αυθαιρεσία, όταν η ίδια η εξουσία καθορίζει τι μπορούμε και τι δεν μπορούμε να ελέγξουμε; Πώς είναι δυνατόν να ελέγξουμε την εξουσία των παραγόντων που χρησιμοποιούν αυτή την εξουσία για να επηρεάσουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη διαφθορά και τη διαμόρφωση των προσπαθειών μας να την καταπολεμήσουμε – πάντα σύμφωνα με τα συμφέροντά τους!

Η λύση του διλήμματος της διαφθοράς δεν είναι σίγουρα εύκολη υπόθεση. Ούτε είναι και κάτι που μπορεί να γίνει γρήγορα. Η συνειδητοποίηση όμως του προβλήματος και η δημιουργία ενός κοινού ενημερωμένου που καταλαβαίνει τις παγίδες, ιδίως των συνθημάτων που προωθούν τα ειδικά συμφέροντα, είναι ένα σημαντικό πρώτο βήμα.