«Για τη σεισμικότητα της Ελλάδας ενδιαφέρονται περισσότερο οι ξένοι»

Το καλοκαίρι του 2017, το τηλέφωνο στο γραφείο του Θανάση Γκανά, διευθυντή Ερευνών στο Γεωδυναμικό Ινστιτούτο, χτυπούσε επίμονα. Δύο καταστροφικοί σεισμοί είχαν συμβεί στην Ελλάδα, ο ένας στη Μυτιλήνη με μέγεθος 6,3 ρίχτερ και ο δεύτερος, ακόμη πιο ισχυρός, στην Κω αφήνοντας πίσω του σχεδόν 500 τραυματίες σε Ελλάδα και Τουρκία. Το τηλεφώνημα προερχόταν από το γραφείο της καγκελαρίου Μέρκελ και η συνεργάτης της ζητούσε την άποψη του διακεκριμένου σεισμολόγου για το κατά πόσο ήταν επικίνδυνο να παραμείνει η μονάδα της Frontex στα νησιά. Εκείνος απάντησε καθησυχαστικά. «Η μεγάλη σεισμικότητα που υπάρχει στη χώρα μας απασχολεί πολύ εκείνους που λαμβάνουν αποφάσεις στο εξωτερικό. Κι, όμως, εμείς οι ίδιοι στην Ελλάδα συχνά αδιαφορούμε. Το θέμα της ζωνοποίησης των επικίνδυνων περιοχών προς δόμηση, για χρήση γενικά και τα αχαρτογράφητα ρήγματα που υπάρχουν μέσα στις μεγάλες πόλεις της χώρας είναι κάτι πολύ σοβαρό, όμως η Πολιτεία δεν έχει ουσιαστικά ενδιαφερθεί», λέει καθώς παίρνουμε μια ανάσα δροσιάς στο εστιατόριο Agora Select στο κέντρο της Αθήνας. «Σκεφτείτε ότι το ρήγμα της Κεφαλληνίας, έχει μήκος 140 χιλιόμετρα, φτάνει μέχρι τη Λευκάδα, το έδαφος σείεται με μεγάλες επιταχύνσεις, γίνονται κατολισθήσεις, κι όμως πάει κόσμος και κάνει μπάνιο στον Μύρτο, στο Πόρτο Κατσίκι και σε άλλες περιοχές ή την ίδια στιγμή χτίζουν στη Σαντορίνη στα όρια της Καλδέρας αγνοώντας τον κίνδυνο. Δυστυχώς είμαστε από τις χώρες με το χαμηλότερο κομμάτι του ΑΕΠ που επενδύεται στην έρευνα όχι μόνο ως κράτος αλλά και ως ιδιωτικός τομέας – και αυτό το πληρώνουμε. Συνέχεια. Διότι πρέπει να εισάγουμε υπηρεσίες, να εισάγουμε γνώση και τεχνολογίες. Δεν μπορεί, λοιπόν, να αναπτυχθεί εδώ κάτι ανάλογο με αυτό που υπάρχει στη Γερμανία, στις ΗΠΑ, στην Ιαπωνία, στην Κίνα και την Κορέα διότι δεν υπάρχουν αρκετές επενδύσεις. Είμαστε η χώρα με τη μεγαλύτερη σεισμικότητα στην Ευρώπη, έκτοι στον κόσμο, και είμαστε στη δεύτερη κατηγορία των επιστημονικών κοινοτήτων. Κάτω από την Ιταλία, κάτω από τη Γερμανία, κάτω από τη Γαλλία και την Ελβετία. Πώς θα κάνουμε το βήμα; Πρέπει κάποιοι τομείς στρατηγικοί να ενισχυθούν».

Μία από τις πιο αθόρυβες αλλά και αξιόπιστες φωνές του χώρου, ο Θανάσης Γκανάς, ήταν ο άνθρωπος από τον οποίο ενημερωθήκαμε για τη μεγαλύτερη μετατόπιση εδάφους που έχει σημειωθεί στην Ελλάδα μετά από σεισμό, αυτόν της Λευκάδας το 2015, όταν το νησί μετατοπίστηκε κατά 36 εκατοστά προς τον νότο – κάτι που συνέβη το 2020 και στο Καρλόβασι της Σάμου.

Του θυμίζω ότι είχαμε συναντηθεί στη Λευκάδα το 2015, βράδυ, εν μέσω ισχυρών μετασεισμών και ερειπίων καταγράφοντας και οι δύο – από διαφορετική σκοπιά – την κατάσταση. «Μου αρέσει πολύ η έρευνα», λέει. «Και αυτό ήταν το κίνητρο για να εγκαταλείψω πριν από 23 χρόνια μία διευθυντική θέση στον ιδιωτικό τομέα, παρότι οι οικονομικές προοπτικές ήταν πολύ καλύτερες, και να ξεκινήσω να εργάζομαι στο Γεωδυναμικό Ινστιτούτο. Εχω μια έμφυτη επιστημονική περιέργεια, θέλω να μάθω πώς δουλεύει η φύση. Είναι κάτι δύσκολο γιατί οι σεισμολόγοι δεν έχουμε μπροστά μας ένα εργαστήριο όπως ο φυσικός, ο οποίος συλλέγει δεδομένα και μετά προσπαθεί να τα εξηγήσει με κάποιο μοντέλο. Για εμάς τους γεωεπιστήμονες, η πραγματικότητα είναι κάτω από τα πόδια μας, κρυμμένη στα έγκατα της Γης. Ετσι, ολοκληρώνοντας τις σπουδές μου στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο κατάλαβα ότι έπρεπε να φύγω στο εξωτερικό. Εγινα δεκτός σε τρία Πανεπιστήμια των ΗΠΑ και του Καναδά και τελικώς έλαβα Master of Science and Research ως υπότροφος στο Πανεπιστήμιο Κάρλετον της Οτάβα. Το διδακτορικό μου το έκανα στην Αγγλία στο Πανεπιστήμιο του Ρέντινγκ, με υποτροφία του ΙΚΥ».

Η συζήτηση επιστρέφει στην ανάγκη να ενισχυθεί με κάθε τρόπο η έρευνα σε έναν πλανήτη που αλλάζει, σε μια χώρα που βρίσκεται πάνω στη σύγκρουση δύο τεκτονικών πλακών και όπου, παρ’ όλ’ αυτά, υπάρχουν πολίτες που δεν έχουν ποτέ διδαχθεί Γεωλογία στο Λύκειο, που δεν ξέρουν τι είναι ένα ρήγμα, γιατί μας απασχολούν τα ρήγματα, γιατί δεν πρέπει να χτίζουμε πάνω σε αυτά. «Είναι στα όρια του σκανδάλου για μένα», λέει. «Θα πει κανείς περάσαμε κρίση, δεν υπήρχαν κονδύλια. Ωραία, μπορούμε να συμφωνήσουμε κάποιες εθνικές προτεραιότητες; Για παράδειγμα πρέπει ή δεν πρέπει η Ελλάδα να έχει ένα καινούργιο ερευνητικό ωκεανογραφικό σκάφος; Επιπλέον, έχουμε ένα από τα καλύτερα σεισμολογικά δίκτυα στην Ευρώπη. Για να το υπηρετήσουμε, όμως, χρειάζονται ή δεν χρειάζονται άνθρωποι; Το 2005 επί εποχής αειμνήστου Σταυρακάκη το Γεωδυναμικό Ινστιτούτο είχε 47 άτομα προσωπικό, σήμερα έχουμε πάει στους 25. Εχει εξαφανιστεί, μήπως, ο Εγκέλαδος και δεν το ξέρουμε; Αυτό εννοώ εθνική προτεραιότητα. Οφείλει όποιος έχει αρμοδιότητα και εκ του νόμου υποχρέωση να διοικεί δημόσια ερευνητικά κέντρα, να δει τις πραγματικές ανάγκες και να μιλήσει μαζί μας που τα ζούμε και τα γνωρίζουμε. Υπάρχουν διοικητικά όργανα που μαζεύονται και λέμε τα τρέχοντα αλλά δεν υπάρχει το όραμα: Να βάλουμε την ελληνική σεισμολογία παγκοσμίως μεταξύ των πρώτων».

Πόσο εφικτά, όμως, είναι όλα αυτά σε έναν κόσμο που δομείται πάνω στη λογική «ό,τι δεν αποφέρει κέρδος δεν ενισχύεται;». Απαντά άμεσα: «Για να αποδώσει η έρευνα χρειάζεται χρόνος. Δεν μπορεί να επενδύσει κάποιος ένα ποσό και μετά από 12 ή 24 μήνες να περιμένει ανταπόδοση. Στη χώρα μας ακόμη κι όταν υπάρχει χρηματοδότηση, δεν υπάρχει συνεχής ροή που διασφαλίζει τη βιωσιμότητα του εγχειρήματος. Είναι σαν έναν δρομέα 1.500άρη που κάνει έναν γύρο σταματάει, ξανακάνει έναν γύρο σταματάει… Μπορεί τελικά να τερματίσει αλλά έχει χάσει τόσο χρόνο. Κι αυτό διότι δεν υπάρχει η μεγάλη εικόνα, το όραμα. Και μιλάω διαχρονικά, δεν μιλάω για κυβερνήσεις, κόμματα κ.λπ.».

Συμβιβασμός

Ο κ. Γκανάς διαπιστώνει, όπως λέει, «ένα γενικότερο περιβάλλον συμβιβασμού». «Είναι χαρακτηριστικό αυτό που λέγαμε για τα ρήγματα στις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας. Υπάρχουν πολλά τετραγωνικά χιλιόμετρα στη χώρα που πρέπει να δοθούν για αξιοποίηση ή άλλα που περιλαμβάνονται σε υφιστάμενα σχέδια πόλεων και δεν έχουμε χαρτογραφήσει τα ρήγματά τους. Είναι ανάγκη να επικαιροποιηθούν οι γεωλογικοί χάρτες στα μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας και να ενταχθούν και νέες περιοχές για χαρτογράφηση. Το Ταμείο Ανάκαμψης είναι μια καλή ευκαιρία για αυτή τη δουλειά υποδομής, γι’ αυτήν την κληρονομιά στις επόμενες γενιές. Μάλιστα θεωρώ ότι μετά από αυτή τη διαδικασία θα πρέπει οι ίδιοι οι πολίτες να μπορούν να μπαίνουν σε μια εφαρμογή και να βλέπουν, όταν θέλουν να επενδύσουν κάπου, αν υπάρχει εκεί κοντά ρήγμα και πόσο ενεργό είναι αυτό – γιατί υπάρχει και ο μύθος ρηγμάτων που είναι ενεργά μεν αλλά δεν είναι επικίνδυνα, όπως το ρήγμα της Αταλάντης».

Μιλά με πάθος για όλα αυτά. Και δικαιούται να το κάνει: Είναι πρόεδρος της Ελληνικής Γεωλογικής Εταιρείας, ο μοναδικός Ελληνας εκλεγμένο μέλος στο consortium Board των Ευρωπαϊκών Υποδομών Σταθμών GPS της Ευρώπης – EPOS, έχει τρεις τιμητικές διακρίσεις από την Ακαδημία Αθηνών, έχει εκτελέσει με επιτυχία 58 ερευνητικά προγράμματα, έχει προσελκύσει στο Αστεροσκοπείο κονδύλια ύψους περίπου 2 εκατομμυρίων ευρώ, έχει εκπαιδεύσει 52 φοιτητές στο πεδίο και στο γραφείο του τα τελευταία 23 χρόνια, έχει συγγράψει 417 δημοσιεύσεις.

Κι αν οι σεισμολόγοι είναι… οι σταρ της εποχής μας, εκείνος απέχει από τη δημοσιότητα όταν αυτή δεν έχει επιστημονικό πρόσημο. Οι προσωπικές του συνεντεύξεις είναι εξαιρετικά σπάνιες. «Η δουλειά μας είναι πολύ σημαντική για ένα μεγάλο κομμάτι του κόσμου καθώς ο σεισμός επηρεάζει πάρα πολύ τη ζωή του. Αυτό που για μένα ξεχωρίζει είναι μια σοβαρή επιστημονική τοποθέτηση και όχι το αν κάποιος έχει ακολούθους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αν έχει άποψη για την πολιτική κατάσταση ή είναι υπέρ ή κατά κάποιων κοινωνικών ζητημάτων», λέει. «Στο Γεωδυναμικό Ινστιτούτο τηλεφωνούν πάρα πολλοί άνθρωποι που ανησυχούν. Τηλεφωνούν τουρίστες, τηλεφωνούν άνθρωποι που έχουν την ανάγκη να μιλήσουν με ένα σεισμολόγο, γονείς που πάνε τα παιδιά τους να σπουδάσουν μακριά και ρωτούν “Γίνονται σεισμοί, να γυρίσει το παιδί μου πίσω;”. Κάποιοι ζητούν συμβουλές ακόμη και για οικογενειακά ή άλλα σοβαρά θέματα ενώ θυμάμαι πως το 2008 όταν είχαμε στη Μεθώνη τον διπλό σεισμό των 6,7 και 6,1 ρίχτερ, πήρε τηλέφωνο από την περιοχή της Μεσσηνίας υψηλό στέλεχος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης το οποίο είχε ζητήσει να εκκενωθεί η Καλαμάτα. Κάθε φορά, λοιπόν, που η εμφάνιση ενός επιστήμονα είναι στα όρια της σοβαρότητας, προκαλούνται ανησυχία και αμφιβολίες. Δεν ωφελεί σε τίποτε να προωθούνται προσωπικές πολιτικές, φιλοδοξίες, ματαιοδοξίες, αθέμιτα μέσα, το θεωρώ τελείως έξω από κάθε λογική», επισημαίνει.

Κατακερματισμός

Είναι και αυτό ένα χαρακτηριστικό της γενικότερης αντίληψης που διατρέχει την ερευνητική κοινότητα στην Ελλάδα; Ισως. «Το 1987-88 το κέντρο στο Πανεπιστήμιο του Καναδά ήταν η Βιβλιοθήκη, όλοι οι δρόμοι συρρέανε στη Βιβλιοθήκη, ένα κτίριο ανοικτό 20 ώρες την ημέρα, όπου όλοι μαζεύονταν για να συλλέξουν πληροφορίες, να καταθέσουν κάποια διατριβή, να δανειστούν κάτι, ήταν μια επιστημονική κυψέλη. Αυτό το πράγμα δεν υπάρχει στην Ελλάδα. Επίσης, το 2018 όταν ήμουν επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Γιυχάν, όπως περνούσα τα βράδια από το campus για να πάω στο ξενοδοχείο, έβλεπα τα κτίρια φωτισμένα. Στις 9 στις 10, στις 11 το βράδυ – ήταν κάτι που το είχα δει επίσης στην Αμερική και στην Αγγλία – νέοι φοιτητές, μεταπτυχιακοί, μεταδιδάκτορες, δούλευαν το βράδυ. Σε αυτές τις χώρες υπάρχουν εκείνες οι ομάδες που έχουν φτάσει στο επίπεδο της κρίσιμης μάζας ώστε να βγει κάποια τομή, δηλαδή έχουν για παράδειγμα 30 επιστήμονες που ασχολούνται με την τηλεπισκόπηση της ατμόσφαιρας ή με τη γεωθερμία, που είναι μαζεμένοι σε έναν χώρο ή σε κοντινούς χώρους και έχουν παρεμφερές επιστημονικό αντικείμενο. Αυτοί οι άνθρωποι που είναι τα γραφεία τους το ένα δίπλα στο άλλο, που βρίσκονται σε κοινές διαλέξεις και αναπτύσσουν επιστημονικό διάλογο, αυτοί είναι αναμενόμενο ότι σε λίγα χρόνια θα μπορέσουν να φτιάξουν εκείνο τον πυρήνα που θα διεκδικήσει τις πιστώσεις για να παραγάγει νέα γνώση. Αυτό δεν το έχουμε καταφέρει εμείς. Εχουμε κάποια κύτταρα αριστείας στα ελληνικά πανεπιστήμια και σε ορισμένα ερευνητικά κέντρα, κάποιες ομάδες δυνατές αλλά υπάρχει κατακερματισμός. Και επειδή αυτές οι μεγάλες ομάδες στο εξωτερικό προχωράνε τόσο γρήγορα την επιστήμη, τα δικά μας παιδιά αποθαρρύνονται», εξηγεί. «Αυτό είναι το σημαντικότερο χρέος μας για μένα, να κρατήσουμε αυτά τα παιδιά στην Επιστήμη και να τους δώσουμε το όραμα και την έμπνευση ώστε να πάρουν τη σκυτάλη και να συνεχίσουν…».