Η ευρωπαϊκή κριτική συνείδηση

Υπήρξε ένας από τους συγγραφείς που διαμόρφωσαν το λογοτεχνικό (και πολιτικό) σύμπαν στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα. Η ανάγνωση, για παράδειγμα, του μυθιστορήματός του «Το αστείο», πέρα από τη λογοτεχνική προβληματική, βοηθούσε καταλυτικά στην κατανόηση της φύσης των τότε καθεστώτων του ανύπαρκτου σοσιαλισμού και των κοινωνιών τους. Και φυσικά η αξία του, όπως συμβαίνει συνήθως για κάθε μεγάλο συγγραφέα, οφείλεται στην οδυνηρή μαθητεία στα κονιορτοποιητικά γρανάζια της Ιστορίας. Υπέστη καθεστωτικό αυταρχισμό, εγκατέλειψε πατρίδα και γλώσσα, αλλά μας δίδαξε ελευθερία και εκεί φαίνεται πόσο σημαντικός συγγραφέας υπήρξε.

Την εποχή που η Δύση έβλεπε την Κεντρική Ευρώπη σαν μέρος του ανατολικού μπλοκ, ο Κούντερα της υπενθύμιζε ότι η Κεντρική Ευρώπη πολιτισμικά ανήκε ολόκληρη στη Δύση και ότι, στην περίπτωση αυτών των «μικρών εθνών» που δεν είχαν απολύτως εξασφαλισμένη την ιστορική και πολιτική ύπαρξή τους (Πολωνία, Ουγγαρία, Τσεχοσλοβακία), η κουλτούρα ήταν και παρέμενε το ζωτικό κέντρο της ταυτότητάς τους. Η ένταξή του στη γαλλική γλώσσα μετέφερε μια σπάνια και υπό εξαφάνιση λογοτεχνική παράδοση που ξεκινά από την εποχή της Αυστροουγγαρίας και διατηρεί τη δική της ιδιαίτερη αυτονομία μέσα στο πολιτισμικό περιβάλλον της Δύσης. Τα λόγια του ίδιου στο εξαιρετικό του δοκίμιο «Ο ακρωτηριασμός της Δύσης ή η τραγωδία της Κεντρικής Ευρώπης» τον φέρνουν στη κορωνίδα της συνείδησης εκείνης της Ευρώπης που βρέθηκε και βρίσκεται στο κέντρο της αντιπαράθεσης, βίωσε πολλαπλές κατοχές και ανελεύθερα καθεστώτα τον 20ο αιώνα και πάντα προσπαθούσε να ακουστεί η φωνή της στη Δύση αλλά και η δική της θέαση στην Ιστορία:

«Η Κεντρική Ευρώπη με το πολιτικό της σύστημα είναι Ανατολή, με την πολιτισμική της ιστορία είναι Δύση. Από τη στιγμή όμως που η Ευρώπη χάνει σταδιακά το νόημα της δικής της πολιτισμικής ταυτότητας, στην Κεντρική Ευρώπη βλέπει μόνο το πολιτικό καθεστώς της, με άλλα λόγια: στην Κεντρική Ευρώπη βλέπει μόνο την Ανατολική Ευρώπη. Κατά συνέπεια, η Κεντρική Ευρώπη οφείλει να αντιταχθεί όχι μόνο στη συντριπτική δύναμη του μεγάλου γείτονά της αλλά και στην άυλη δύναμη του χρόνου που αφήνει πίσω του αμετάκλητα την εποχή της κουλτούρας».

Ο Στ. Καβαλλιεράκης είναι ιστορικός