«Χρειάζεται κουράγιο να διαφοροποιηθείς από την {LF}ομάδα σου»

Αυτή δεν είναι μια συνηθισμένη συζήτηση για την ψυχανάλυση και τα καινά δαιμόνιά της που άλλαξαν τη ζωή μας από τότε που ο «μετρ της καχυποψίας» Ζίγκμουντ Φρόιντ πρόσθεσε μία επανάσταση στις προηγούμενες του ανθρώπινου είδους. Ο «δικός» μας Κώστας Γιαννακίδης – ο οποίος έχει περάσει τον αυτοαναλυτικό λόγο αρκετές φορές στην αρθρογραφία και σχολιογραφία του – συνάντησε επί έξι μήνες τον κορυφαίο ψυχίατρο και ψυχαναλυτή Σάββα Σαββόπουλο συνομιλώντας για παιδικά τραύματα, ψυχώσεις και νευρώσεις, ναρκισσισμούς, όνειρα και θεραπείες. Το αποτέλεσμα είναι το βιβλίο «Εμείς και η ψυχή μας», το οποίο αναμένεται από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος στις αρχές της επόμενης εβδομάδας, και πρωτίστως δικαιώνει τον ενημερωμένο – όχι απαραίτητα ειδικό – αναγνώστη. Με την άδεια του εκδοτικού οίκου, προδημοσιεύουμε δύο αποσπάσματα.

Θα μπορούσαμε να κάνουμε ένα ψυχογράφημα του ελληνικού λαού;

Όχι. Θα πρέπει να εξετάσουμε επιμέρους πολιτισμικά, ιστορικά, πολιτικά, οικονομικά στοιχεία, τα οποία καθορίζουν τους πολίτες και τον ψυχισμό τους. Υπάρχει κοινωνική ψυχολογία με διαφορετικές πτυχώσεις. Αλλιώς αισθάνεται και αντιλαμβάνεται τον κόσμο ο φτωχός αγρότης και αλλιώς ο κοσμοπολίτης κάτοικος του Κολωνακίου. Πέρα από αυτά, όμως, υπάρχει μια κυρίαρχη πολιτισμική γραμμή. Σε μεγάλο βαθμό, στην πατρίδα μας αυτή η γραμμή περιγράφεται από τον «μπάρμπα στην Κορώνη», δηλαδή το ατομικό βόλεμα που συχνά προηγείται του συλλογικού συμφέροντος. Δεν υφίσταται πάντα η ισονομία, η αξιοκρατία και η δημοκρατία που επιτάσσουν το Σύνταγμα και οι νόμοι.

Γιατί οι Έλληνες έχουμε την τάση να διχαζόμαστε; Συνδέεται με κάποια ψυχικά χαρακτηριστικά;

Φυσικά. Γιατί με τον διχασμό ενισχύεται η συνοχή της ομάδας στην οποία ανήκουμε. Χρειάζεται πολύ κουράγιο για να διαφοροποιηθείς από την ομάδα σου. Αυτό, για να συμβεί, προϋποθέτει ότι θα έχεις ως βάση την ατομική σου συγκρότηση και τον σεβασμό κάποιων οικουμενικών αρχών. Πρέπει να απεμπολήσεις την αρχή που λέει ότι νόμος είναι το ατομικό σου συμφέρον και το συμφέρον της ομάδας όπου ανήκεις. Κάποιες φορές είναι απαραίτητο ακόμη και να «προδώσεις» την ομάδα σου, αν διαπιστώσεις ότι παραβιάζει βασικούς πολιτισμικούς κανόνες. Γίνεται περιβάλλον σου εκείνος ο «τόπος» που υιοθετεί τις αρχές της ισότητας, του σεβασμού της άλλης άποψης, και την αλληλεγγύη. Ένα από τα βασικά προβλήματα του ανθρώπου είναι ο ναρκισσισμός των μικρών διαφορών. Άνθρωποι που είναι κατά βάση ίδιοι ψάχνουν τη διαφορά έτσι ώστε να ενισχύσουν την ταυτότητά τους. Και μέσα από τη διαφορά να επιβεβαιώσουν την ανωτερότητά τους.

Γιατί τα παιδικά παραμύθια έχουν τόση βία;

Γιατί τίποτα δεν εκφράζει την ενορμητική ζωή του παιδιού όσο τα παραμύθια. Τα παραμύθια αποτυπώνουν τη σκληρότητα των επιθετικών ενορμήσεων. Οι σαδιστικές στοματικές ενορμήσεις εκφράζονται από τον λύκο που τρώει τα κατσικάκια. Το παιδί, όταν γεννιέται, δεν έχει ηθικούς κανόνες. Θέλει απλώς να ικανοποιεί όλες του τις ενορμήσεις. Αν έδινες σε ένα παιδάκι τριών ετών τη δύναμη ενός ενήλικα, δεν θα υπήρχε τίποτα που να μην κάνει. Γι’ αυτό υπάρχουν και παραμύθια που σε εντυπωσιάζουν με τη σκληρότητά τους. Εκφράζουν τη φαντασίωση του φόνου. Παράδειγμα, η Κοκκινοσκουφίτσα και ο λύκος. Είναι ένας μύθος, ένα παραμύθι που επιδέχεται πολλές ερμηνείες από την ψυχαναλυτική πλευρά. Είναι προφανείς οι στοματικές, κανιβαλιστικές ενορμήσεις του παιδιού που προβάλλονται πάνω στον λύκο. Όμως, αυτό το παραμύθι έχει και οιδιπόδειο περιεχόμενο. Εξάλλου το κόκκινο (κόκκινο σκουφάκι) είναι το χρώμα που παραπέμπει σε πολύ έντονα συναισθήματα, ιδιαίτερα αυτά που αφορούν τη σεξουαλικότητα. Ο λύκος αντιπροσωπεύει ένα πονηρό, παραβατικό πλάσμα που αποπλανά μικρά κορίτσια μακριά από τα μάτια των άλλων, των ξυλοκόπων εν προκειμένω. Αντιπροσωπεύει τα ζωώδη ένστικτα που λειτουργούν μέσα μας. Η Κοκκινοσκουφίτσα παραστρατεί, δεν ακολουθεί τον δρόμο που της υποδεικνύει η μητέρα της για να πάει στη γιαγιά της. Ωθούμενη από την οιδιπόδεια αντιπαλότητα, προσφέρει στον λύκο τη δυνατότητα να καταβροχθίσει τη γιαγιά της, δηλαδή μια μητρική φιγούρα. Γι’ αυτήν την εχθρική της επιθυμία, θα τιμωρηθεί και η ίδια με τον ίδιο τρόπο: θα τη φάει ο λύκος. Τη λύση θα φέρει ο άντρας-πατέρας, με την καλή του έκφανση (κυνηγός), που θα σώσει και τη γιαγιά και την εγγονή.

Πότε πρέπει να μιλήσουμε στο παιδί για το σεξ;

Η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση μπορεί να δοθεί αρκετά νωρίς, όταν καταλάβουμε ότι το παιδί είναι έτοιμο να μάθει. Μια πρώτη ένδειξη είναι όταν το παιδί αρχίσει μόνο του να μιλά για σχετικά θέματα. Η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση είναι ένα μέρος της γενικότερης διαπαιδαγώγησης του παιδιού. Όμως, πρέπει κι αυτή να δοθεί σε όλες τις διαστάσεις της, όχι μόνο σε ό,τι αφορά τη σεξουαλική συνεύρεση αυτή καθαυτή. Να μιλήσουμε για τη φιλία, τον έρωτα, την αγάπη, για όλες τις σχέσεις που ενώνουν δύο ανθρώπους. Το παιδί μπορεί να αντιληφθεί ότι δυο άτομα που αγαπιούνται σχετίζονται σε πολλά επίπεδα· ένα από τα πιο σπουδαία είναι και η σεξουαλική τους συνεύρεση. Κατά τα τρία πρώτα χρόνια της ζωής του, το παιδί δεν μπορεί να διακρίνει τη διαφορά των φύλων. Αργότερα, διαπιστώνει αυτήν τη διαφορά και φτιάχνει διάφορες σεξουαλικές εικασίες, ειδικά για το πώς γεννιούνται τα παιδιά. Τα παιδιά ήδη στην προσχολική ηλικία είναι έτοιμα να μάθουν για τη σεξουαλική ζωή που οδηγεί στο ζευγάρωμα των ανθρώπων και, ενδεχομένως, στα ετερόφυλα ζευγάρια οδηγεί στη σύλληψη και τη γέννηση παιδιών. Άλλωστε, όταν το παιδί μαθαίνει πώς ήρθε στον κόσμο, ενσωματώνεται καλύτερα στο τριαδικό περιβάλλον που ζει. Η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση είναι μια διαρκής διαδικασία μάθησης που, προοδευτικά, όσο αναπτύσσεται και ωριμάζει το άτομο, επεκτείνεται και εμβαθύνει στα σχετικά θέματα. Θα πρέπει να πληροφορηθεί το παιδί, ο έφηβος, για την ανάπτυξη του ανθρώπου, σωματικά, ψυχολογικά και σεξουαλικά. Επίσης, σχετικά με την ανατομία του γεννητικού συστήματος στον άντρα και τη γυναίκα, καθώς και για τον ρόλο που παίζουν αυτά τα όργανα στη σεξουαλική συνεύρεση. Επίσης, για τη διαδικασία σύλληψης και τη γέννηση του παιδιού. Σημαντική είναι και η ενημέρωση για τους τρόπους αντισύλληψης και την πρόληψη σεξουαλικά μεταδιδόμενων νοσημάτων.