Στην πάλη του φωτός με το σκοτάδι επέλεγε το φως

Λίγοι μπορούνε να μαντέψουν πόσο θλιμμένος πρέπει να ήσουν για ν’ αναστήσεις την Καρχηδόνα… [Φλωμπέρ]

Ολη μου τη ζωή γράφω κείμενα για τον Μάκη Θεοφυλακτόπουλο. Δεν είμαι τεχνοκριτικός και τρέμω γενικά στη σκέψη της γραφής, βέβαια αν βρω μια αρχή μετά κυλάω σαν πάπια στο νερό του ποταμού.

Η αρχή είναι αυτή: τον γνώρισα προχωρημένη άνοιξη του ’68 στην καφετέρια της Ελληνοαμερικάνικης Ενωσης. Κατάφερε να με ξεμοναχιάσει και περπατήσαμε ως τη στάση του λεωφορείου στην Κάνιγγος όπου ύστερα από λίγες αερολογίες για διαβάσματα Ντοστογέφσκι και Μπαλζάκ και ενώ τα λεωφορεία έρχονταν και έφευγαν μου δήλωσε: «Χρειάζομαι ψυχικό οξυγόνο. Πρέπει να σε ξαναδώ». Δεν ήταν υποκριτής, ήταν όμως γαλίφης.

Ημουν 17 και ήταν 28. Την άλλη μέρα πήγα στο σχολείο και το συζήτησα με τους συμμαθητές μου Μίμη, Κώστα και Σλόμο. Καταλήξαμε να τον κρατήσω σε απόσταση απλής φιλίας 11 μέρες και αν άντεχε να πάμε παραπέρα. Ποτέ δεν έμαθε πώς και γιατί αλλά το τεστ το πέρασε και έτσι ακολούθησε μια επταετία θυελλώδους διαπλανητικής συνύπαρξης που κορυφώθηκε με ένα γάμο το ’74 και ένα συντριπτικό τέλος μερικούς μήνες μετά, που το διαδέχθηκε μισός αιώνας φιλίας όπου μεταξύ άλλων ο γιος μου Σταύρος βάφτισε την κόρη του Μαρίτσα. Ο Μάκης δεν ήταν πιστός, ήταν όμως σταθερός.

Η ζωή με τον Μάκη στα μουσεία του κόσμου, στις ταινιοθήκες και στα δωμάτια που κατέστρεφε ζωγραφίζοντας ήταν οι σπουδές που έκανα. Τα πάθη λόγοι ένυλοι εισίν, τα πάθη είναι πνεύμα που μεταμορφώνεται σε ύλη, κατά τον Αριστοτέλη. Οσο χειροπιαστός και ένυλος και αν ήταν ο βίος του μεγάλου αυτού καλλιτέχνη άλλο τόσο υψηλή ήταν και η διανοητικότητά του, η ποικίλη δράση των στοχαστικών προσαρμογών του εγκεφάλου του, η θεωρητική εργαλειοθήκη του. Δεν ήταν καλλιεργημένος, αλλά ήταν σοφός.

Κάλλιστα θα μπορούσε, εκεί που βρίσκεται τώρα, να συνεισφέρει στη συζήτηση που ξεκίνησε στο Περί ψυχής για τα ανθρώπινα πάθη. Είχε τόσο πολύ σκεφτεί πάνω σε αυτά, στο μέτρο που τα είχε βιώσει κιόλας αλλά, κυρίως, στο μέτρο που σαν νεωτερικός καλλιτέχνης είχε παλέψει να συγκροτήσει μέσα από την τέχνη του «μια γεωμετρία των παθών».

Εξηγείται ο ίδιος εδώ στον Γιώργο Μυλωνά: «Εχω κάποια έργα που τα πιστεύω πάρα πολύ. Δεν ξέρω αν και πώς μπορεί να εξηγηθεί γιατί ένας καλλιτέχνης θέλει να κάνει κάτι αληθινό… Είναι η πάλη που έχει να κάνει με το φως και το σκοτάδι. Εκεί, καλούμαι να διαλέξω θέση. Τότε, λοιπόν, διαλέγω με ενθουσιασμό την πλευρά του φωτός. Για να μπορεί, όμως, αυτή η θέση να έχει δύναμη, πρέπει να μη φοβάμαι να χαλάω κάποια πράγματα που θα μπορούσαν να κρατηθούν, αναζητώντας συνεχώς μίαν αλήθεια… Ποιος είναι ο λόγος που θέλεις να είσαι όσο γίνεται αληθινός; Μπορεί να πει κανείς επειδή είμαι και λίγο μπαγάσας. Δεν είμαι καθαρό πρόσωπο υπεράνω πάσης υποψίας. Ισως μέσα στη ζωγραφική υπάρχει η ανάγκη μιας κάθαρσης από τις κακές πλευρές του εαυτού μου, που είναι πολλές… για να μπορέσω να ηρεμήσω απ’ αυτά που με τρώνε, όσα με ζορίσανε στη ζωή». Δεν ήταν και το καλύτερο παιδί, ήταν όμως φωτεινός.

Κληρονόμησε από τον πατέρα τη μαστοριά και τον θυμό, από τη μάνα μια σαμιώτικη γλυκύτητα, αλλά και το πένθος που κυριάρχησε στη ζωγραφική του: μια προσωπική επιλογή να φέρει στον κόσμο ένα πλήθος από μορφές που πενθούσαν ή που αγωνίζονταν να ξεφύγουν. Νάρκης του άλγους δοκιμές… Αλλωστε το αίσθημα του πένθους ήταν το κεντρικό στην Ελλάδα των τρυφερών του χρόνων. Στα μαύρα και στα γκρίζα έργα η λεπτότητα της μετάβασης από τον ένα χρωματικό τόνο στον άλλο είναι από τα πιο συναρπαστικά στοιχεία του έργου του. Οι δυνατότητες στο χρώμα, όταν το άφηνε να τον παρασύρει, απέραντες, κανένα λάθος ποτέ, μόνο συγχορδίες και αρμονίες. Ας μην αναφερθούμε στο σχέδιο, στην ιλιγγιώδη ταχύτητα της γραμμής του προς την ουσία του σχεδιαζόμενου θέματος. Ο Μάκης δεν ήταν ριψοκίνδυνος, ήταν παίκτης.

Καλά ταξίδια, Μάκη, τώρα. Είσαι όπου θες. Στα μαύρα έλατα του Γκστάαντ με τον σκύλο σου και τον Σπύρο Βέργο. Στην Πιάτσα ντελ Πόπολο της Ραβέννας την ώρα που το δειλινό στέλνει βαθιά χρώματα του 13^ου αιώνα στα πολυκαιρισμένα κτίρια. Στις θάλασσες του Σουνίου όπου άραζες πριν το χάραμα μονάχος ακούγοντας την Ενάτη από τα ωραία σου ηχεία. Με τα τσιγάρα σου, τα χαβανέζικα πουράκια, τις πίπες και τα ενισχυμένα σου στριφτά. Με τα ρούχα σου τα απλά και εκλεκτά που σε φορούσαν αντί να τα φοράς. Με το μαλλί που η κομμώτριά σου αγαπούσε να κουρεύει. Παρέα με τους περιπτεράδες, καφετζήδες, φουρναρέους, νυχτοκόπους, προπατζήδες, μπακάληδες, ψαράδες και μανάβηδες, που διασκέδαζαν με τις αφηγήσεις από τα φοβερά και τα παράξενα γεγονότα της ζωής σου. Παρέα με τον Χρόνη, τον Αλέκο Κτενά, τον Βαγγέλη Δημητρέα, τον Κώστα Λίβα, τον Κυριάκο Κρόκο, τον Γιαννουλόπουλο, τον Γιάννη Τσιάντη και τον αδερφό σου τον Μπάμπη. Εσύ καλά θα τη βγάλεις πάλι, θα ξεφύγεις με ένα ναζάκι της μηχανής, θα πας στη Νάξο, θα πας στη Αίγινα, θα πας στη Σύρο, θα φας το φαγητό που είχε φυλάξει για τον εαυτό της στο ψυγείο η Ισμήνη, θα παίξεις με τον Στέφανο, την Κέλλυ, τη Σοφία και την Μπούκη. Θα τρακάρεις στην κορφή της μανόλιας, θα χτυπήσεις και στο σύννεφο, μα δεν θα πάθεις τίποτα γιατί είσαι, φίλε μου, αθάνατος.

Τζούλια Τσιακίρη, από τις εκδόσεις Το Ροδακιό.