Πώς θα χρησιμοποιούσε τον Ανδρέα Παπανδρέου ο Ιάννης Ξενάκης

Eνα χειρόγραφο τεσσάρων σελίδων με ένα σενάριο για μια εκδήλωση που θα άφηνε εποχή στην Αθήνα το 1985 ως πρώτη Πολιτιστική Πρωτεύουσα βρίσκεται στην άκρη του εκθεσιακού χώρου στον τρίτο όροφο του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Το σενάριο προέβλεπε τη δημιουργία ενός πολυθεάματος στο πρότυπο του εμβληματικού «Πολύτοπο Μυκηνών», που εκτός των άλλων περιελάμβανε ένα τεράστιο ηχοτοπίο διάρκειας 85 λεπτών που θα κάλυπτε ολόκληρη την Αττική, θα απαιτούσε τη συμμετοχή ακόμη και της Πολεμικής Αεροπορίας και θα περιελάμβανε ένα διάγγελμα του τότε πρωθυπουργού Ανδρέα Παπανδρέου με θέμα την παγκόσμια ειρήνη. Η υπογραφή του σεναρίου ανήκει στον Ιάννη Ξενάκη. Παραλήπτης ήταν η τότε υπουργός Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη. Το φιλόδοξο εγχείρημα δεν υλοποιήθηκε ποτέ και αποτελεί μια άγνωστη στο ευρύ κοινό σελίδα της πολύπτυχης προσωπικότητας του πρωτοπόρου συνθέτη, θεωρητικού της μουσικής, αρχιτέκτονα, μηχανικού, μαθηματικού και ενός από τους πιο προοδευτικούς και δημιουργικούς στοχαστές του δεύτερου μισού του 20ού αι. Είναι, δε, μια από τις εκατοντάδες στάσεις που θα έχουν την ευκαιρία να κάνουν οι επισκέπτες των δύο νέων, με αρχειακό κυρίως υλικό, εκθέσεων που είναι αφιερωμένες στη ζωή και στο έργο του και εγκαινιάζονται απόψε στο ΕΜΣΤ.

Τα δύο διαβατήριά του – το ένα που τον θέλει να έχει γεννηθεί το 1921 και το άλλο το 1922 (το πιθανότερο είναι να ισχύει η πρώτη χρονολογία) -, οι σημειώσεις και οι παρτιτούρες του που μοιάζουν με εικαστικές δημιουργίες, το πτυχίο Αρχιτεκτονικής που πήρε από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο το 1947, μια απόδειξη καταβολής της αμοιβής του την περίοδο που εργαζόταν με τον Λε Κορμπιζιέ, η μακέτα για το περίπτερο της Φίλιπς – το πρώτο αξιοσημείωτο αρχιτεκτονικό έργο του Ξενάκη το 1958, το οποίο θεωρείται ένα από τα πιο πρώιμα «πολυμεσικά» έργα -, σχέδια και φωτογραφίες ρίχνουν φως στις εμβληματικές δημιουργίες του πολυσχιδούς Ελληνα, που έζησε επί 27 χρόνια αυτοεξόριστος στη Γαλλία, και τα οποία υπήρξαν πρόδρομοι της τέχνης νέων μέσων και της ψηφιακής τέχνης.

Ο διεθνής και ο Ελληνας

Στον δύσκολο αλλά εξαιρετικά ενδιαφέροντα και πολύπλοκο κόσμο του Ιάννη Ξενάκη, η πρώτη έκθεση, που φιλοξενείται στο ισόγειο υπό την επιμέλεια της κόρης του, εικαστικού Μάχης Ξενάκη, του Τιερί Μανιγκέ εκ μέρους του Μουσείου Μουσικής της Φιλαρμονικής του Παρισιού και της διευθύντριας του ΕΜΣΤ Κατερίνας Γρέγου και χαρακτηρίζετα ως «η πρώτη ολοκληρωμένη μεγάλη έκθεση για τον Ξενάκη στην Ελλάδα», οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να εξερευνήσουν τον «παγκόσμιο» Ξενάκη, ενώ σε εκείνη του τρίτου ορόφου, που επιμελήθηκαν ο ιστορικός τέχνης Σταμάτης Σχιζάκης και η έφορος του Ιστορικού Αρχείου στο Ωδείο Αθηνών Στέλλα Κουρμπανά, το βάρος πέφτει στη σχέση του με την Ελλάδα και εκεί φιλοξενούνται μεταξύ άλλων μια επιστολή του Ξενάκη προς τον νεοεκλεγέντα Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Καραμανλή, ζητώντας του υποστήριξη ώστε το Κέντρο Σύγχρονης Μουσικής Ερευνας, το οποίο είχε ιδρύσει μαζί με 24 ακόμη προσωπικότητες, να καταστεί πρότυπο ερευνητικό κέντρο παγκόσμιας εμβέλειας, αλλά και η Πολυαγωγία, ένα υπολογιστικό σύστημα δημιουργίας ήχου και μουσικής σύνθεσης, όπου ο χρήστης μπορούσε να σχεδιάζει πάνω σε μια ειδικά διαμορφωμένη επιφάνεια και το σχέδιο στη συνέχεια να μετατρέπεται σε ήχο.