Οι ήρωες της «δεύτερης γραμμής»

Οποιος θα τολμούσε να υποστηρίξει πενήντα και εξήντα χρόνια πριν, ενώ γυρίζονταν οι ταινίες, οι αποκαλούμενες σήμερα ως «ο παλιός ελληνικός κινηματογράφος», ότι οι δευτεραγωνιστές του, όπως για παράδειγμα ο Παντελής Ζερβός, η Τζόλυ Γαρμπή ή ο Λαυρέντης Διανέλλος, θα αποτελούσαν στις αρχές της τρίτης δεκαετίας του 21ου αιώνα καλλιτεχνικές φυσιογνωμίες όχι μόνο πασίγνωστες αλλά και ιδιαίτερα αγαπητές, θα προκαλούσε αν όχι τον καγχασμό, μια συγκρατημένη οπωσδήποτε ειρωνεία. Μια ειρωνεία που ως επιφύλαξη θα τη συμμερίζονταν αναμφισβήτητα και οι ίδιοι οι μνημονευόμενοι ήδη αλλά και όλοι οι άλλοι αντίστοιχοι με αυτούς καλλιτέχνες, αφού θα τους ήταν δύσκολο να κατανοήσουν πως ο βιοπορισμός τους θα επιβίωνε, κατά κάποιον τρόπο, ως καλλιτεχνική παρακαταθήκη. Οπως μάλιστα αποδεικνύεται συχνά πως η «επιβίωση» επιφυλάσσεται συνήθως σε δημιουργούς που δεν θα την αναγνώριζες καταχωρισμένη στις φιλοδοξίες τους, γιατί τα πενήντα και εξήντα χρόνια που έχουν μεσολαβήσει από τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, παραμένοντας ανεπηρέαστα από τις σαρωτικές αλλαγές όχι μόνο στον καλλιτεχνικό αλλά και τον ευρύτερο κοινωνικό χώρο, να μη γίνουν εκατό και εκατόν είκοσι και το 2085 η Ελένη Ζαφειρίου να μη συγκινεί όσο συγκινούσε με την παρουσία της στο «Τελευταίο ψέμα» του Μιχάλη Κακογιάννη το γυρισμένο στα 1958; Μια απάντηση για όσους θα αναρωτιούνταν πώς είναι δυνατόν να συμβαίνει κάτι τόσο απρόβλεπτο και επομένως αδιανόητο περιλαμβάνεται θα έλεγε κανείς μέσα στα κείμενα αυτού του τόσο ιδιότυπου σημερινού μας αφιερώματος. Σε όλα σχεδόν, αν και πρόκειται για δημιουργούς που με τον τρόπο του ο καθένας δεν μας συγκίνησαν μόνο αλλά και μας παρηγόρησαν ταυτόχρονα, μια ομολογημένη ή ανομολόγητη δική τους δραματικότητα σε προσωπικό επίπεδο φαίνεται να τους μεταβάλλει σε «ήρωες» ενός παραμυθιού, πρώτη και έσχατη συνθήκη ώστε να κατακτηθεί η πολυπόθητη διάρκεια.

Ο Μάνος Καρατζογιάννης για τη Σοφία Ολυμπίου

«Ασ’ τε το, βρε, να φάει… το μικρό μας είναι». Είπε και τα ‘χασα. Το ‘πε στην πρόβα τόσο φυσικά που νόμιζα πως πεινούσα στ’ αλήθεια. Οχι, δεν ήταν που ήμουν ούτε είκοσι χρονών, μαθητής στη σχολή του Γιώργου Αρμένη ακόμα, κι ήμουνα ψαρωμένος. Είχε μια άλλη φυσικότητα «η κυρία Σοφία». Σαν να ‘ταν το δραματικό πρόσωπο αλλά να ‘ταν και η ίδια μαζί. Είχε παίξει βέβαια τη Μαρίτσα και το ’82 στο πρώτο ανέβασμα της «Κασέτας» από τον Κουν. Αλλά δεν ήταν αυτό. «Εγώ είμαι μπουλουχτσού» έλεγε. Μια οικογένεια καλλιτέχνες: πατέρας, μητέρα, παππούς, γιαγιάδες, σύζυγοι… «Θα ‘ναι κληρονομικό το χάρισμα» σκέφτηκα. Ολοι, βλέπεις, απ’ το μπουλούκι του θεάτρου, όπου μάθαινες την ατάκα, την προσάρμοζες, την έστελνες.

Με αντιμετώπισε σαν συνάδελφό της, ίσο προς ίσο, κι ας το ‘βγαζε και το ‘ψηνε το ψωμί σαράντα χρόνια παραπάνω από μένα. Με τον καιρό γίναμε και φίλοι. «Ο Βέγγος, η περιοδεία με τη Νίτσα Μαρούδα στην Πάτρα, η Φιλουμένα στο Θεσσαλικό, το αθυρόστομο νούμερο με τη Νένα (Μεντή), Το ταγκό της θεατρίνας στο «Βίρα τις άγκυρες» του Φασουλή, ο Μπέζος και ο Βλαδίμηρος Κυριακίδης στην τηλεόραση…». Κι έπειτα «Ο γιος μου ο Αχιλλέας και η Σοφούλα μου…» και… «στο φαγητό βάζω πάντα φινόκιο. Το τρως το φινόκιο, ε;». Μια μέρα που έγινε διακοπή ρεύματος έβγαλε από την τσάντα της έναν μεγάλο φακό σαν να δούλευε στην ομάδα ΔΙΑΣ. Τι σουρεαλισμός, σκέφτηκα, και τι καλοσύνη μαζί. Ετσι, θα έπρεπε να ήταν η Μοντ από το ομώνυμο έργο, κι εγώ, Χάρολντ, μάθαινα δίπλα της τη ζωή και τον θάνατο, μια και η ασθένεια δεν θα αργούσε να την πάρει λίγα χρόνια μετά. Θα έφευγαν όμως πρώτα από τη ζωή η Μαρίκα Τζιραλίδου και ο Ιάκωβος Ψαρράς, συνοδοιπόροι στην «Κασέτα», και λίγες μέρες μετά από εκείνη και η ίδια η Αναγνωστάκη.

Το 2013, δέκα χρόνια μετά από αυτή την πρώτη μας συνεργασία, σκηνοθετούσα για πρώτη φορά και την έπεισα να επιστρέψει στο θέατρο. Επαιξα μπιρίμπα μαζί της και με την Ντίνα στο Αγκίστρι και την έπεισα. Κι έτσι μαζί με μια ομάδα αξιόλογων νέων συναδέλφων εμφανίστηκε στα προπύλαια του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά, μες στη βροχή, με μια ομπρέλα, και τα λόγια ήταν πάλι της Λούλας: «Λένε πως η ψαλίδα ανοίγει, ο φτωχός θα γίνει φτωχότερος. Δεν έχουμε καμιά ασφάλεια. Μια σύνταξη που παίρνω έγινε πενταροδεκάρες. Στον Καιάδα, όλοι οι ηλικιωμένοι στον Καιάδα!».

g

Ο Χρήστος Χατζηπαναγιώτης για τον Αθηνόδωρο Προύσαλη

Ρουφούσε τη ζωή κάθε στιγμή. Τόσα χρόνια έχουν περάσει από τη συνεργασία μας στα «Εγκλήματα» κι όταν σκέφτομαι τον τηλεοπτικό μου πατέρα Αθηνόδωρο Προύσαλη ένα πλατύ χαμόγελο σχηματίζεται στα χείλη μου και στο πληκτρολόγιο πατάω μόνο θαυμαστικά…

Ενας «ηλικιωμένος» νέος γεμάτος κέφι. Ρουφούσε τη ζωή κάθε στιγμή. Λάτρευε τις γυναίκες «μέχρι παρενοχλήσεως». Τριγυρισμένος πάντα από μια νεαρή συντροφιά. «Μαθήτριά μου, Χρήστο μου!». Κι έλαμπε, έσκιζε από χαρά.

Αυτή τη χαρά που ακτινοβολούσε ολόκληρος αντιλαμβανόταν κι ο κόσμος και ίσως γι’ αυτό να ήταν το ίδιο αγαπητός και στη σκηνή. Χαιρόσουνα να παίζεις μαζί του. Ενιωθες πως γινόσουν πάλι παιδί και παίζεις μάλιστα με τη συγκατάθεση του ίδιου σου του γονιού. Δεν τον εμπόδιζαν τα χρόνια, τον όπλιζαν. Οι σκέψεις του για τη ζωή και οι διηγήσεις του για το θέατρο με ακολουθούν πάντα, σαν ευλογία. Οπως κι εκείνη η ανάμνηση της πρώτης μας συνάντησης. Ανατρεπτική όσο και τα ίδια τα «Εγκλήματα». Την προσμονή μου να συναντήσω έναν τόσο καλό ηθοποιό της παλαιότερης γενιάς για να του προτείνω τη συμμετοχή του στην επικείμενη σειρά μας, διαδέχτηκε η έκπληξή μου αναφορικά με την πρώτη του αντίδραση, τόσο ενθουσιώδη που καταλήξαμε το ίδιο κιόλας βράδυ να γιορτάζουμε την αντάμωσή μας και τη μελλοντική μας συνεργασία ανάμεσα σε ούζο και μεζέδες…

Μια ανοιχτή καρδιά γεμάτη δώρα, ήταν αυτός ο σπουδαίος ηθοποιός και έτσι τον θυμάμαι: γενναιόδωρος Αθηνόδωρος Προύσαλης.

g

Ο Γιώργος Κωνσταντίνου για τον Νίκο Φέρμα

Με τον Νίκο Φέρμα συναντήθηκα για μια φορά μόνο σε όλη μου την καριέρα. Εφτανε όμως αυτή η φορά για να μου μείνει αξέχαστος. Οχι μόνο σαν ηθοποιός αλλά και σαν άνθρωπος. Ηταν πάντα κεφάτος, καλοσυνάτος και χαμογελαστός. Μα, πάνω απ’ όλα, είχε τη χροιά του γνήσιου μάγκα. Ηταν τόσο αληθινός που δεν ξεχώριζες, όταν έπαιζε τον μάγκα, αν το υποκρινόταν ή αν ήταν γνήσιος μάγκας.

Πιστεύω ότι ήταν και στη ζωή του κάτι ανάλογο. Δεν το πούλαγε. Ηταν αυτό που λέμε «ξηγημένος». Στην ταινία «Καλώς ήρθε το δολάριο» που έκανε το αφεντικό του καμπαρέ, μαζί με την υπέροχη Αννα Καλουτά, πραγματικά τον χάζευα. Οταν το ζευγάρι προσπαθούσε να με πείσει, εμένα, τον αφελή καθηγητή των Αγγλικών να κάνω τον διερμηνέα κουβαλώντας τα ναυτάκια τα ζουμπουρλούδικα στο «Μπλου Μπλακ», το καμπαρέ, προσπαθούσα να κρατήσω το γέλιο μου την ώρα του γυρίσματος.

Οταν ο Σωτήρης ο Μουστάκας σαν μάνατζερ ξένων μπαλέτων προσπαθούσε να πλασάρει και κάποια ξένη τραγουδίστρια για το καμπαρέ, η σκηνή γινόταν απολαυστική.

Θυμάμαι πως όταν έδειχνε τη φωτογραφία της στον Φέρμα και του έλεγε ότι την είχε βγάλει στην Κωνσταντινούπολη, ο Φέρμας αμφισβητώντας την ηλικία της, τουλάχιστον όπως την έδειχνε η φωτογραφία, ρωτούσε το αμίμητο «Ναι, εντάξει, στην Κωνσταντινούπολη, αλλά πότε, τον καιρό της Αλώσεως;». Βέβαια το σενάριο και οι υπέροχοι διάλογοι ήταν του μεγάλου Αλέκου Σακελλάριου. Αλλά ερμηνεύονταν και από άξιους ηθοποιούς.

Πολλές φορές σκέφτομαι: Τι κρίμα αυτούς τους μεγάλους καλλιτέχνες να μην τους έχω συναντήσει και σε άλλες μου ταινίες. Κρίμα, γιατί θα είχα περισσότερες υπέροχες αναμνήσεις.

g

Ο Γιώργος Πάντζας για την Τζόλυ Γαρμπή

Την Τζόλυ Γαρμπή τη γνώρισα το καλοκαίρι του 1960 στα γυρίσματα της ταινίας «Η Λίζα και η άλλη» με την Αλίκη Βουγιουκλάκη και τον Λάμπρο Κωνσταντάρα. Ηταν μια υπέροχη κυρία, αγωνίστρια, με το ΕΑΜ κατά τη διάρκεια της γερμανικής φασιστικής κατοχής. Προοδευτικός άνθρωπος. Είχα τη χαρά και την τιμή να συμπρωταγωνιστήσω σε πολλά έργα μαζί της στο θέατρο, όπως στο «Ωραία μου κυρία», στον «Πειρασμό», στο «300 λέξεις το λεπτό» που παίχτηκε με τον τίτλο «Φτωχό σαν σπουργιτάκι», στα «Χτυποκάρδια στο θρανίο», στο «Μία Κυριακή στη Νέα Υόρκη». Υπήρξε μια σπουδαία ηθοποιός αλλά κι ένας υπέροχος άνθρωπος, πρόθυμη πάντα και με καλή διάθεση να συμβουλεύσει έναν νέο ηθοποιό όπως ήμουν εγώ εκείνη την εποχή. Ηθοποιοί όπως η Τζόλυ Γαρμπή, ο Αθηνόδωρος Προύσαλης, ο Σταύρος Ξενίδης αλλά και πολλοί άλλοι ήταν εξαιρετικά ταλαντούχοι και αν και έπαιξαν αυτό που τυπικά αποκαλούμε «δεύτερους ρόλους», λογαριάζονταν ως πρωταγωνιστές. Με καμιά έννοια δεν υπήρξαν δευτεραγωνιστές. Αρκεί οι ρόλοι να τους ταίριαζαν φωτογραφικά, οπτικά. Στο θέατρο υπάρχουν ειδικότητες ηθοποιών, όπως ακριβώς στους γιατρούς όταν λέμε «παθολόγος», «νευρολόγος», «χειρουργός». Ετσι και στο θέατρο υπάρχουν «η καρατερίστα», «ο ρολίστας», «ο ζεν πρεμιέ», «η ντάμα». Μ’ αυτό το ξεχωριστό «τζένερο» του καθενός δίνονταν σε όλους αυτούς οι ρόλοι στο θέατρο και στον κινηματογράφο. Ανάλογα με το τι ταίριαζε στον καθένα τους. Δύσκολα θα συναντήσει κανείς σήμερα στο επάγγελμά μας τόσο ταλαντούχους ηθοποιούς όπως η Γαρμπή, ο Προύσαλης, ο Ξενίδης. Προσωπικά τους θυμάμαι πάντα με αγάπη και τεράστια εκτίμηση στο ταλέντο τους.

g

Η Αννα Φόνσου για τη Μαίρη Λαλοπούλου

Μαίρη Λαλοπούλου: η πρώτη θεατρική μου φίλη που όμως έφυγε πολύ νωρίς, αλλά παραμείναμε φίλες ως το τέλος.

Με τη Μαίρη επιβεβαίωσα μία ακόμη φορά ότι χωρίς δευτεραγωνιστές δεν μπορούν να υπάρξουν πρωταγωνιστές. Με γνώρισε μαθήτρια με το τετράδιο της Αλγεβρας, δεν την ένοιαζε όμως που ήμουν τόσο μικρή ώστε να μη με αισθανθεί φίλη της. Αλλωστε κι εκείνη δεν ήταν πολύ μεγάλη, αν και ήταν ήδη παντρεμένη. Ηταν μια θαυμάσια ηθοποιός και πάντα μου έκανε εντύπωση πόσο σοβαρά έπαιρνε τους ρόλους, είτε έπαιζε σε τραγωδία είτε σε κωμωδία. Με τη Μαίρη ένιωσα τι πάει να πει «παύση» στα κείμενα και στην ερμηνεία. Δυστυχώς αγαπούσε πολύ τον άντρα της, που όμως την παράτησε ξαφνικά και ανέλπιστα.

Ενιωσα ότι μεγάλωσα κι εγώ γρήγορα με τον πόνο της, αλλά ένιωσα και κάτι άλλο ακόμα: τι πάει να πει να είσαι τόσο πολύ ερωτευμένη με έναν άντρα. Η ζωή συνεχίζεται όμως πάντα και η καλή ηθοποιός συνέχιζε να παίζει και στον κινηματογράφο και στο θέατρο. Η φιλία μας δυνάμωνε! Είμαι περήφανη που για ένα διάστημα μαλάκωσα τον πόνο της. Ωσπου μας ήρθαν, στην οδό Κασταλίας όπου έμενε, οι απαντήσεις από εξετάσεις ρουτίνας. Καρκίνος, και μάλιστα επιθετικός. Κοκαλώσαμε. Το σπουδαίο είναι ότι μου έδινε κουράγιο. «Μην κλαις, Αννα, θα γίνω καλά, θα το πολεμήσουμε», είναι οι λέξεις που δεν θα ξεχάσω ποτέ. Από νοσοκομείο σε νοσοκομείο, από θεραπεία σε θεραπεία, από ελπίδα σε ελπίδα, και μετά το τέλος. Δεν θα την ξεχάσω ποτέ. Ακόμα δεν μπορώ να περάσω από την οδό Κασταλίας στην Κυψέλη που τόσο πολύ αγαπούσε. Αυτή η φωνή της, η υπέροχη φωνή της. Η αγάπη που είχαμε μεταξύ μας δύσκολα θα ξαναϋπάρξει για μένα γιατί ήταν μια αγάπη που σπάνια γεννιέται. Υπήρξε η καλλιτεχνική μου φίλη, η καλλιτεχνική μου σύμβουλος. Την αγαπούσε κι όλη μου η οικογένεια. Ο πατέρας μου έλεγε «θα έρθει να φάει εκείνη η κούκλα;». Θυμάμαι πόσο αγαπούσε και την αδερφή μου και πόση τρυφερότητα έδειχνε στη μανούλα μου. Μου λείπεις, Μαίρη μου.

g

Ο Βλαδίμηρος Κυριακίδης για τη Νίτσα Μαρούδα

Θέλετε ένα περγαμόντο;

Λένε ότι καμιά δεν έχει ενσαρκώσει καλύτερα τον ρόλο τής αφελούς και του κατεξοχήν «γήινου» κοριτσιού, και πιθανότατα έχουν δίκιο. Ενας συνδυασμός Μπριζίτ Μπαρντό και Τζίνα Λολομπρίτζιντα. Λάνσαρε την ελληνίδα σεξοβόμβα με ξεχωριστό υποκριτικό ταλέντο και εμείς οι νεότεροι συνάδελφοι καταλαβαίνουμε πως το απλό είναι και το πιο δύσκολο.

Φαινόταν σαν να ασχολούνταν με την κωμωδία από μικρή ηλικία. Οταν συνέβαινε κάτι άσχημο, υπήρχε ο εσωτερικός «κωμικός» που το θεράπευε, που έδινε κουράγιο στους άλλους και τότε οι λέξεις έπαιρναν τη σωστή διάσταση και το αστείο ξόρκιζε τη στεναχώρια. Χωρίς καμιά ελαφρότητα όμως γιατί το χιούμορ της είχε γερά θεμέλια στο τραγικό.

Εκανε ωραία «παρέα» με την περσόνα που είχε φτιάξει. Θα μπορούσε ακόμη και σήμερα να διδάξει νέους κωμικούς και νέες κωμικές ηθοποιούς γιατί πάντα χρειαζόμαστε τη γυναικεία ματιά στο αστείο. Λένε πως οι γυναίκες δεν μπορούν να πουν ανέκδοτα, δεν μπορούν να διαχειριστούν το αστείο. Λάθος. Δείτε τις ταινίες της Νίτσας Μαρούδα. Προσπαθήστε να καταλάβετε τι είναι αυτό που την κάνει γοητευτική. Απλά είναι ωραία; Είναι. Εχει όμως και χιούμορ.

Η κωμική ταυτότητα της Νίτσας έδινε ψυχική ανθεκτικότητα στη Μαρούδα. Το χιούμορ της αποτελούσε έναν τρόπο για δημιουργία σχέσεων, συγκρούσεων, εκτόνωση, αντιμετώπιση του άγχους, δημιουργία ευχάριστου κλίματος και ενδυνάμωση της συντροφικότητας. Και μιλάω πάντα για το φιλικό της χιούμορ. Το αυτοβελτιωτικό της χιούμορ. Το επιθετικό χιούμορ την άφηνε παντελώς αδιάφορη.

Και φανταστείτε πως ποτέ δεν τη γνώρισα. Είμαι σίγουρος όμως πως ένα περγαμόντο θα το έτρωγα από τα χεράκια της.

g

Ο Αλέξανδρος Αντωνόπουλος για την Ελένη Ζαφειρίου

Μου είναι πολύ δύσκολο να μιλάω για την τέχνη κάποιων ηθοποιών. Και πρώτα πρώτα της Παξινού και του Μινωτή. Γιατί εγώ δεν τους έζησα σαν καλλιτέχνες αλλά σαν μέλη της οικογένειάς μου. Δεν ήταν δυνατόν να αντιμετωπίσω την Παξινού σαν «ιερό τέρας» γιατί ήταν η γιαγιάκα μου. Σχεδόν το ίδιο ένιωθα και για την Ελένη Ζαφειρίου. Τη Νίτσα, όπως τη φώναζε η γιαγιά μου, που ήταν χρόνια κολλητές φίλες, την έβλεπα κάπως σαν θεία μου. Και καθώς στην παιδική μου ηλικία ήμουν κολαούζος της γιαγιάς μου, έζησα πολλά χρόνια και δίπλα στη Ζαφειρίου. Για να καταλάβετε, τα καλοκαίρια στην Επίδαυρο μέναμε οι τρεις μαζί σε δύο δωμάτια, πάνω από το Μουσείο της Επιδαύρου. Με την Παξινού έμεναν μαζί, έτρωγαν μαζί, έπαιζαν χαρτιά, κουτσομπόλευαν τον Μινωτή. Κι έτσι εγώ μάθαινα το θέατρο δίπλα σε αυτές τις δύο γυναίκες σαν κυριακάτικη εκδρομή. Κεφτεδάκια, σαντουιτσάκια και ζεστή σοκολάτα στο θερμός πριν ξεκινήσουμε κάθε απόγευμα για την πρόβα. Η Παξινού ήταν η πιο φευγάτη και η Νίτσα η προσγειωμένη. Τη θυμάμαι από τότε που πρωτοβγήκα στο θέατρο να μου επαναλαμβάνει μονότονα: «Πάντα θα παίρνεις τα ένσημά σου, Αλέξανδρε». Αν πήρα μια καλή σύνταξη (που μου τη συρρίκνωσε η οικονομική κρίση), το οφείλω σ’ αυτήν τη δυνατή γυναίκα. Γιατί βρέθηκε ορφανή και υιοθετήθηκε από ένα ζευγάρι μπουλουξήδων. Εμαθε το θέατρο με τον πιο δύσκολο τρόπο και το υπηρέτησε για πάντα με ταπεινότητα και αφοσίωση. Πολλά χρόνια αργότερα, το ’91, έμαθα από το μοναδικό βιβλίο της «Τι να σου πρωτοθυμηθώ, βρε μάνα» όλα της τα βάσανα που την προίκισαν με αυτό το βαθύ βλέμμα. Και τώρα πια όταν πέφτω κάθε τόσο σε ταινίες της στην τηλεόραση καταλαβαίνω με τα μάτια του επαγγελματία πόσο αυθεντική, ειλικρινής και άδολη υπήρξε ως καλλιτέχνης. Τι κρίμα που τώρα δεν γίνεται πια να της το εκφράσω! Να της πω: Νίτσα, υπήρξες υπέροχη. Εδινες τόση αλήθεια ακόμα και σε ευτελή σενάρια. Γιατί είχες πολλή αλήθεια μέσα σου. Μια σκληρή αλήθεια. Τον καημό να κάνεις ένα παιδί. Αλλά δεν μπόρεσες. Ωστόσο δεν υπέκυψες στη μοίρα. Υιοθέτησες και εσύ μια κόρη ακριβώς όπως είχε κάνει η θετή σου μάνα. Και γι’ αυτό σε θαυμάζω πιο πολύ. Αλλά και για την Τέκμησσα, και για την Αμάντα, και για τη Μαργαρίτα, και για τη Σάρα, και για τα σάντουιτς, και για τις συμβουλές, και για τόσα και τόσα άλλα. Τι να πρωτοπώ; Τι να σου πρωτοθυμηθώ, βρε Νίτσα;

g

Η Πένη Παπουτσή για τον Γιώργο Τσιτσόπουλο

Ο Γιώργος Τσιτσόπουλος. Ενας αξιαγάπητος συνάδελφος και ένας χαριτωμένος άνθρωπος. Οταν συνεργάστηκα στο Εθνικό μαζί του, ήταν διπλή η χαρά γιατί ο χαρακτήρας του «έδενε» με το ταλέντο του και την καλλιτεχνική του αφοσίωση. Προικισμένος μ’ ένα χιούμορ λεπτό και καίριο, χαιρόσουν να τον ακούς. Ηταν τόσο οικείος, που εύκολα γινόταν φίλος σου. Εντιμος και ειλικρινής με τους ανθρώπους που συνεργαζόταν.

Ποτέ δεν τον θυμάμαι εκνευρισμένο στην πρόβα. Ανεκτικός, φιλοσοφούσε τα πάντα και ήθελε οι συμπαίκτες του στη σκηνή να αποδίδουν τα μέγιστα ώστε να βοηθούν και εκείνον στις προσπάθειές του. Σπάνιο σ’ έναν χώρο όπου η φιλοδοξία τού ενός υπερισχύει. Στα παρασκήνια έλεγε συχνά ανέκδοτα από τη σκηνική του ζωή και τις εμπειρίες του, με εξαιρετικά κωμικό αλλά και φίνο τρόπο.

Στην προσωπικότητά του ως ηθοποιός συνδύαζε δύο πράγματα, το πάθος του για την έρευνα του ρόλου – κληρονομιά από το Θέατρο Τέχνης – και την άψογη τεχνική και την ακρίβεια της σχολής του Εθνικού. Ηταν ένας καλλιτέχνης που έφτανε στο αποτέλεσμα της ερμηνείας του με χειρουργική μελέτη. Πάντα πρωταγωνιστή τον έβλεπα. Δεν θα τον ξεχάσω στον ρόλο του ως «φεγγάρι» στον «Ματωμένο γάμο» του Λόρκα, όπου έδωσε μια εντυπωσιακή ερμηνεία μεταφυσικής καθαρά χροιάς.

Λείπει ένας ευγενής άνθρωπος και ένας ακριβός καλλιτέχνης που τίμησε με την παρουσία του τον χώρο του θεάτρου. Δεν τον ξεχνώ.

g

Ο Μιχάλης Ρέππας για τον Παντελή Ζερβό

Στην ταινία «Μανταλένα» του Ντίνου Δημόπουλου ένας χωρικός ρωτάει τον παπά: «Δεν μου λες παπα-Φώτη τα παραδέχεται η θρησκεία μας τα μυστήρια του Κλήδονα;». Και ο παπάς απαντάει: «Οχι ευλογημένε. Αυτά είναι Σολομωνική». Και ταυτόχρονα γυρίζει το φλιτζάνι του καφέ στο πιατάκι του, για να στεγνώσει και να το «διαβάσει» αργότερα. Υποστηρίζει μεν, με σθένος την ορθοδοξία, αλλά ταυτόχρονα επιδίδεται και στην αθώα αμαρτία της καφεμαντείας.

Σε αυτό το συντομότατο πλάνο σκιαγραφείται απόλυτα ο σύγχρονος Ελληνας.

Και τούτο ποιήσαι κακείνο μη αφιέναι. Γιατί έτσι είμαστε. Αντιφατικοί, ανακόλουθοι και απολύτως απείθαρχοι σε κάθε κανόνα. Ανθρώπινο ή θεϊκό.

Βεβαίως δεν ξέρω αν αυτή η σύντομη σκηνή θα είχε την πυκνότητα που έχει χωρίς την παρουσία ενός από τους πιο χαρισματικούς ηθοποιούς της μεταπολεμικής Ελλάδας. Του Παντελή Ζερβού. Ο «παπα-Φώτης» του είναι μια αντίφαση και μόνο να τον δεις. Από τη μια φοράει το αυστηρό ράσο και από την άλλη διαθέτει μια ευτραφή κοιλιά, που προδίδει τάση για καλό μεζέ και κρασάκι. Από τη μια λιβανίζει τα εικονίσματα και από την άλλη κάνει πονηριές και ψιλοαπάτες με τον σταυρό στα Θεοφάνια. Αλλά γιατί την κάνει την απάτη; Για να προστατέψει την καημένη την ορφανή Μανταλένα από τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Δεν είναι θεομπαίχτης. Είναι ένα αθώο παιδί, που προσπαθεί ακατάπαυστα να διορθώσει όλα τα στραβά της ανθρώπινης μοίρας όπως μπορεί. Ο Μωυσής χώρισε τη θάλασσα στα δύο. Ο παπα-Φώτης δεν έκανε κάτι τόσο μεγαλειώδες. Απλώς πέταξε τη Μανταλένα στη θάλασσα για να τη σώσει. Αλλά κι αυτό το λίγο είναι αρκετό για να τον θυμόμαστε για πάντα με αγάπη. Γιατί είναι δικός μας άνθρωπος. Συγγενής όλων μας. Οπως όλοι οι χαρισματικοί ηθοποιοί. Ο Παντελής Ζερβός δεν υπήρξε απλά ένας ταλαντούχος επαγγελματίας. Ηταν μια ανοιχτή ψυχή. Στη σκηνή του διαλόγου με τον Θεό (στην ίδια ταινία) ξεπερνάει αυτό που λέμε υποκριτική. Εδώ δεν μιμείται. Ανοίγεται στον θεατή άοπλος και ξεγυμνωμένος από κάθε θεατρικό τερτίπι. Παραδίδεται στον Θεό και στο κοινό με όλο του το είναι. Με την αθωότητα ενός ζαβολιάρικου παιδιού και τον πόνο όλου του κόσμου στο βλέμμα του. Γιατί η Μανταλένα γυρίστηκε μόλις τέσσερα χρόνια μετά τον άδικο θάνατο της κόρης του. Δυστυχώς η μοίρα επεφύλασσε τον ύψιστο πόνο σε αυτόν τον καλοκάγαθο αριστοφανικό Βλέπυρο. Αλλά όλο αυτόν τον πόνο ο Παντελής Ζερβός τον μετάλλαξε σε γλύκα και τρυφερότητα για κάθε θεατρικό ή κινηματογραφικό χαρακτήρα που έπιασε στα χέρια του. Αυτό το σημείωμα δεν χωράει το τεράστιο βιογραφικό του. Γι’ αυτό θα κλείσω με τον αξέχαστο βραβευμένο παπα-Φώτη, που είναι ένα μάθημα για το πώς ο καλλιτέχνης μετουσιώνει τον μεγάλο πόνο σε ανθρωπιά και βαθιά ψυχική ευγένεια.

g

Ο Νίκος Νίκας για την Τασσώ Καββαδία

Μια εντυπωσιακά λαμπερή προσωπικότητα. «Οταν πρωτοείδα τον εαυτό μου στη μεγάλη οθόνη στην ταινία “Στέλλα” του Μιχάλη Κακογιάννη έβαλα τα κλάματα. Τρόμαξα. Είχα βγάλει τόση κακία που σοκαρίστηκα και εγώ η ίδια. Ο Κακογιάννης τότε μου είπε: “Είναι δυνατόν να κλαις; Είσαι υπέροχη και θα κάνεις σημαντική καριέρα μετά απ’ αυτόν τον ρόλο” και είχε δίκιο τελικά».

Αυτά μου είχε πει η Τασσώ όταν συναντηθήκαμε και τη γνώρισα από κοντά. Είχα εντυπωσιαστεί, είχα μαγευτεί, είχα αιφνιδιαστεί. Δεν περίμενα ποτέ πως η εθνική μας «Κακιά» θα ήταν μια γυναίκα γεμάτη όρεξη για ζωή με εφηβική ορμή, με χιούμορ απίστευτο, με τεράστια μόρφωση, που στον ελεύθερο χρόνο της έκανε μεταφράσεις – γιατί ήταν πολύγλωσση – και βέβαια έπαιζε μπριτζ.

Δεν περίμενα ποτέ την τρυφερότητά της, την καλοσύνη της, τη ζωντάνια της, τη ροκιά της όταν μιλούσαμε. Οταν βρισκόμασταν πάντα μπερδευόμουν· είχα την αίσθηση ότι είναι εικοσάχρονη, συνομήλική μου τότε. Το μόνο που πρόδιδε τα χιλιόμετρα ζωής της ήταν, εκτός από την τεράστια πορεία της στο θέατρο και το σινεμά, οι απίστευτες γνώσεις της, η τρομερή σοφία της, οι συμβουλές της οι πολύτιμες, οι γοητευτικές ιστορίες της για τη ζωή της και για το θέατρο. «Πάντα έπαιζα στο σινεμά εκτός από τις κακές και τις πλούσιες», μου έλεγε γελώντας. «Ξέρεις γιατί; Γιατί μπορούσα να κατεβαίνω τη μεγαλοπρεπή σκάλα μιας έπαυλης χωρίς να κοιτάζω τα σκαλοπάτια». «Και ξέρεις γιατί;» με ξαναρώταγε. «Γιατί είχα μεγαλώσει σε ένα τέτοιο σπίτι με μια τέτοια σκάλα» και γελούσε ξανά δυνατά.

Σίγουρα, Τασσώ, ήξερες να κατεβαίνεις τη σκάλα χωρίς να κοιτάζεις τα σκαλοπάτια, αλλά πιο σίγουρα ακόμα ήξερες πώς να ανέβεις τη σκάλα της ζωής σου, τη σκάλα της τέχνης σου, ως καλλιτέχνις, αλλά να μας ανεβάζεις κι εμάς με την έντονη, τη σαγηνευτική σου προσωπικότητα στο μαγικό βουνό του παραμυθιού που χωρίς «κακιά μάγισσα» δεν υπάρχει.

g

Η Μιμή Ντενίση για τη Σμάρω Στεφανίδου

Τελειώνω τη Σχολή τον Ιούνιο. Εχω ήδη παίξει στην τηλεόραση σε πολύ μεγάλες επιτυχίες. «Γιούγκερμαν», «Ταξίδι», «Ετυμηγορία», «Συμβολαιογράφο». Είμαι ήδη δημοφιλής πριν τελειώσω τη Σχολή. Και μόλις τελειώνω, έρχεται η πρόταση από την Αλίκη να παίξω έναν βασικό ρόλο στο έργο «Τζούλια». Με πλήρη άγνοια κινδύνου και απειρία λέω φυσικά «ναι». Ετσι βρίσκομαι στο θέατρο Αλίκη, σ’ έναν από τους λίγους ολιγομελείς θιάσους που έκανε ποτέ η μεγάλη πρωταγωνίστρια. Κατρανίδης, Βαλτινός, Θρασυβουλίδου και η Σμάρω Στεφανίδου.

Στο πρώτο μου καμαρίνι είμαι με τη Σμάρω Στεφανίδου. Την ήξερα φυσικά από τις μεγάλες της επιτυχίες στο σινεμά. Δεν ήξερα τον άνθρωπο όμως. Η Σμάρω ήταν μια αληθινή κυρία. Γλυκιά, προστατευτική, αλλά και σταράτη και δίκαιη. Για μένα ήταν σαν μητέρα στο θέατρο. Στην πρώτη μου εμφάνιση έπρεπε ν’ ανέβω μια μεγάλη σκάλα πίσω από το σκηνικό και να κατέβω μια εξίσου μεγάλη επί σκηνής. Ποτέ δεν ήμουν καλή με τις σκάλες. Φόραγα ένα πολύ μακρύ νυφικό, ψηλά τακούνια και είχα τρομερό τρακ. Ακόμα θυμάμαι τη Σμάρω να μου τρίβει τα παγωμένα μου χέρια στις κουίντες και να μου δίνει θάρρος. Ολη τη σεζόν είχα την πιο γλυκιά συντροφιά. Κάθε μέρα μου έκανε επιμέρους παρατηρήσεις και με ενθάρρυνε.

Πολύ κοκέτα η ίδια, δεν την είδα ποτέ άβαφτη, αχτένιστη, απεριποίητη, εντός και εκτός σκηνής. Είχε τρομερό χιούμορ, τρανταχτό γέλιο και μεγάλη καρδιά. Πολλά βράδια μαζευόμασταν στο καμαρίνι της Αλίκης και μιλάγαμε μέχρι το πρωί. Στις δε αισθηματικές συμβουλές ήταν πρώτη. Λάτρευε τον Φέρτη, που τότε ήμασταν μαζί και λίγο μετά παντρευτήκαμε.

Στην πρώτη κοινή μας δουλειά με τον Φέρτη ήταν και πάλι κοντά μου η Σμάρω. Γέλαγα πολύ μαζί της καθώς είχαμε και την Καίτη Λαμπροπούλου στον θίασο. Οι δυο τους θυμόντουσαν παλιές εποχές και συνεργασίες τους και πότε τις νοσταλγούσαν και δάκρυζαν και πότε διαφωνούσαν και αντηχούσε το θέατρο από τις φωνές τους. Δεν ξανασυνεργάστηκα, αλλά εξακολουθήσαμε να βλεπόμαστε, μέχρι που η Σμάρω έφυγε από τη ζωή. Παρακολουθούσε κάθε μου παράσταση και καμάρωνε σαν να ήμουνα κόρη της.

Η Σμάρω ήταν από τους καλύτερους συνεργάτες που είχα στην καριέρα μου και από τους πιο ουσιαστικούς ανθρώπους του χώρου. Μεγάλη ηθοποιός γιατί ήταν μεγάλος άνθρωπος. Εφερε την ευγένεια, τη στωικότητα και τη γενναιοδωρία των ηθοποιών της εποχής της, που είχαν παλέψει πολύ και εκτιμούσαν ό,τι κέρδισαν.

g

Ο Γιάννης Ζουγανέλης για τον Λαυρέντη Διανέλλο

Ο αγέρωχος ο πράος

ο ευθυτενής

ο πατέρας

ο θείος κι αδερφός

συγγενής περιμένουμε

να ανοίξει την πόρτα για να μπει και να μας δώσει χαρά κι αισιοδοξία

με το αγέρωχο βλέμμα

με την έκφραση

την απόλυτα ελληνική

για να μας παρηγορήσει όταν πονάμε

ηθοποιός

χωρίς υποκρισία

Ανθρωπος

που τον εμπιστεύεσαι

να σε πάρει

Από το παρελθόν

και να σε πάει στο μέλλον.

Εκφραστής της τρυφερότητας

στις σχέσεις

των ανθρώπων.

Ο Ελληνας που μας θυμίζει ό,τι έχει χαθεί.

Με λόγο που έσταζε μέλι

Που μύριζε θυμάρι.

Σ’ ευχαριστούμε για τα δώρα σου αξέχαστε παππού.