Ντάριο Φο

Ο Ντάριο Φο είναι συνοδοιπόρος του Ντε Φιλίπο που γνωρίσαμε καλά στην Ελλάδα, αφού συγγένευε σκανδαλωδώς με τον Ψαθά, τον Σακελλάριο, τον Τσιφόρο, οι οποίοι μετέφεραν μια κοινή νοτιοευρωπαϊκή κληρονομιά των ρωμαϊκών και ελληνικών χρόνων μετά την Αναγέννηση.

Το 1974 ο Κάρολος Κουν στο Θέατρο Τέχνης, πάντα ενήμερος, σκηνοθέτησε το έργο του Φο «Η Ισαβέλλα, τρεις καραβέλες και ένας παραμυθάς». Εγραφα στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ»: «Ο Ντάριο Φο έχει το θείο προνόμιο να είναι ένας ολοκληρωμένος θεατράνθρωπος, συγγραφέας, σκηνοθέτης, ηθοποιός, σκηνογράφος, γνώστης βαθύς της ιστορίας του σιναφιού. Εχει συλλάβει σωστά τη λειτουργία του κώδικα της θεατρικής επικοινωνίας. Κατέχει τα μυστικά της γλώσσας του κορμιού, των σημείων που εκπέμπει η χειρονομία, η στάση, η μάσκα, η μούτα, το χοροπηδητό, το κοστούμι. Γνωρίζει τη χρήση των εργαλείων και των μηχανών, του ρυθμού και των χρωμάτων. Φέρει πάνω στο κορμί του όλη την ιστορία του ρωμαϊκού ιπποδρόμου, του παντόμιμου, του συντεχνιακού αυτοσχέδιου θεάτρου, της ηθολογία του Μεσαίωνα. Ο Φο και η κομπανία του είναι θρέμματα της ιταλιάνικης παράδοσης, μιας σειράς γενεών θεατρικής μαστοράντζας. Εκεί, όπου σχολή είναι το σανίδι. Αυτό το στοιχείο δεσπόζει στο θέατρο του Φο. Και αυτό το στοιχείο μετέχει στη λαϊκή του πρόθεση. Αυτό το στοιχείο κυριαρχεί και στην “Ισαβέλλα”. Το ιδεολογικό φαίνετα παρέμβλητο, φτωχός συγγενής, εισαγόμενο βίαια στη θεατρική λειτουργία και τελικά προδομένο. Εχει δίκιο ο Παντόλφι να διαπιστώνει τη συγγένεια του έργου με τον “Γαλιλαίο” του Μπρεχτ. Ο Φο δεν μπόρεσε να πει τίποτε άλλο παραπάνω στο θέμα της ελευθερίας του πνεύματος και της επιστήμης, όταν συγκρούεται με τα οργανωμένα συμφέροντα. Μόνο που ο Φο δεν έκανε διαλεκτική. Διάβασε την ιστορία του Κολόμβου μονοσήματα, γι’ αυτό και η αφήγησή του δεν αποδεικνύει τίποτε. Είναι υποχρεωμένος να επιστρατεύσει την απλούστευση του επιλόγου για να επιβάλει τις θέσεις του. Η διαφορά είναι στη λογική μεθοδολογία. Ο Μπρεχτ ακολουθεί στις αναπτύξεις του θέματος τη μέθοδο ενός επαγωγικού θεατρικού σωρείτη. Ο Φο κάνει παραγωγικούς συλλογισμούς. Εχει προαποφασίσει το συμπέρασμα και έχει δεχθεί δογματικά τα αναγωγικά του αξιώματα. Εξάλλου, δεν τον βοηθάει και η φόρμα. Κάτι ήξερε ο Μπρεχτ και στυλιζάριζε ό,τι λαϊκό μεταχειριζόταν. Η ρέουσα λαϊκή φόρμα που χρησιμοποιεί ο Φο, το λαϊκό μπαρόκ παραπλανά τον ιδεολογικό στόχο, επειδή φλυαρεί και πολλές φορές επαναπαύεται στην αυτοσχεδιαστική της αυταρέσκεια. Το φαινόμενο είναι συνηθισμένο στο λαϊκό θέατρο και στον καραγκιόζη: ο τύπος τρώει την ουσία, το τελετουργικό καλύπτει το δόγμα και τα γραφικά εξαφανίζουν τα γραφόμενα. Η “Ισαβέλλα” είναι μια φλύαρη χυμώδης παραβολή, αλλά δεν είναι πολιτικό θέατρο, όπως τουλάχιστον θέλει να πιστεύει ο Φο. Δεν έχει άλλη αποτελεσματικότητα από την απόλαυση ενός τσουχτερού πυροτεχνήματος. Αλλο, τώρα, αν εμείς προτιμάμε αυτό το “θεατρικό” θέατρο, περισσότερο από το πολιτικό θέατρο με το ζόρι».

Το 1984 στο Θέατρο ΑΠΟΘΗΚΗ η Αλίκη Γεωργούλη με τον Δημήτρη Πιατά (έναν κατεξοχήν «μπούφο» κωμικό της αυτοσχέδιας κωμωδίας) ανέβασαν με τον τίτλο «Νούμερα» ένα έξοχο δείγμα της φάρσας του Φο. Σημείωνα στην κριτική μου στα «ΝΕΑ», με τον τίτλο «Φωνή Ιακώβ χείρες Ησαύ»: «Ο Ντάριο Φο και η σύντροφός του Φράνκα Ράμε είναι, πάνω απ’ όλα και πριν απ’ όλα, ηθοποιοί, ιδιοφυείς κληρονόμοι μιας παμπάλαιας τέχνης που φύτρωσε στον Μεσαίωνα, θριάμβευσε στην Αναγέννηση και διήρκεσε ως τις μέρες μας χάρη στην αλληλεγγύη των μαστόρων της συντεχνίας της. Για να μην πάμε μακριά ο Φο και η Ράμε είναι απευθείας απόγονοι του Σκαρπέτα, των Ντε Φιλίπο. Δεν μας είναι άγνωστη κι εδώ αυτή η παράδοση. Χάρη στον νεορεαλισμό και στον κινηματογράφο γνωρίζουμε αυτή την υποκριτική ρητορική, αυτό το ευφάνταστο παραλήρημα, την μπαλαφαριά που ανάγεται σε υψηλής ποιότητας δεξιοτεχνία. Ο Ντε Σίκα ηθοποιός, ο Τονιάτσι, ο Σόρντι, ο ίδιος ο Βιτόριο Γκάσμαν στις αυτοσχεδιαστικές του απογειώσεις και στην αφοπλιστική του μπουφονερία είναι λίγα από τα πολλά υποκριτικά σήματα αυτής της σχολής. Οσο για τα θέματά μας ήταν όλα γνωστά από τις ταινίες του Τζέρμι, του Ντε Σίκα, του Μονιτσέλι, του ίδιου του Φελίνι. Ο Φο και η Ράμε τα ίδια θέματα επεξεργάζονται, κάτω, όμως, από μια νέα πολιτική οπτική. Και πώς θα μπορούσε να συμβεί διαφορετικά, αφού και οι συνθήκες άλλαξαν οι δομές μετατοπίστηκαν. Το ενδιαφέρον, πάντως, έγκειται στο ότι το είδος αυτό του θεάτρου ξεκινάει από πάγιο τυπολόγιο, σταθερή θεματογραφία και στηρίζεται στην υποκριτική παράδοση. Εκκινεί από τον παράγοντα ηθοποιό, μίμο. Τα γνωρίσματα αυτού του θεάτρου είναι το έμμονο σήμα του ηθοποιού, όπως καταξιώθηκε στη λαϊκή συνείδηση ως τύπος και μόνο ως τέτοιος είναι αποδεκτός και αναγνωρίσιμος. Πάντως, τα τελευταία χρόνια ο Φο και η Ράμε έκαναν θέατρο λαϊκής αγκιτάτσιας, θέατρο – πετροπόλεμο και σε αυτή την περίοδο έγραψαν σύντομα έργα, μονολόγους, νούμερα, σκηνές, μονόπρακτα, αυτοσχεδιαστικούς καμβάδες, που ως θεατρικά κείμενα είναι παραπλανητικά για τον αμύητο. Σχεδόν είναι άφωνα, χωρίς τη δική τους παρουσία».

Βιτριολικό χιούμορ

Το 1987 ο σκηνοθέτης Δημήτρης Εξαρχος, στο Θέατρο ΔΙΟΝΥΣΙΑ, ανέβασε το έργο του Ντάριο Φο «Ο τυχαίος θάνατος ενός αναρχικού», με κύριους πρωταγωνιστές τον Γιώργο Κιμούλη, τον Σπύρο Παπαδόπουλο και τον Γιώργο Γεωγλερή. Εγραφα στα «ΝΕΑ»: «Η γοητεία των έργων του Ντάριο Φο βρίσκεται πέρα από το κείμενο και τη γραφή. Κατάγεται από την ιστορία του παντόμιμου, την ιστορία των παλιάτσων, της κομέντια, του τσίρκου. Πίσω από κάθε κείμενο του Ντάριο Φο κρύβεται ο ηθοποιός Ντάριο Φο, το σώμα του, τα λάτσι του και τα Πάτσι του, τα χούγια του και τα κόλπα του τα σκηνικά. Το ενδιαφέρον είναι πως ο Ντάριο Φο είναι έντονα πολιτικό πρόσωπο, με την τέχνη του παρεμβαίνει κάθετα στο πολιτικό γεγονός και προκαλεί το θεατή να πάρει θέση. Ετσι η γοητεία του θεάτρου του έγκειται σε αυτό το πάντρεμα της πολιτικής αγκιτάτσιας με το προσωπικό υποκριτικό στυλ, που αναγνωρίζεται ως νόμιμο μέσα στην ιστορία της μιμικής τέχνης. Πρόγονος του Φο είναι τουλάχιστον ο Τσάπλιν, με τη διαφορά πως ο Τσάπλιν σχολίαζε το ευρύτερο κοινωνικό φαινόμενο. Στη φάρσα “Ο τυχαίος θάνατος ενός αναρχικού” ο Φο χρησιμοποιεί ένα παμπάλαιο εύρημα της φάρσας, την εισβολή του κόκκου της άμμου στην ουρήθρα, όπως θα έλεγε ο Πασκάλ. Μέσα σε ένα κλειστό σύστημα, σε ένα ρυθμισμένο μηχανισμό εισβάλλει ένα ξένο σώμα και το απορρυθμίζει, το καταστρέφει, το αποκαλύπτει, το ξεγυμνώνει. Ο τρελός που καμώνεται τον επιθεωρητή και αναστατώνει την Ασφάλεια είναι κοντοχωριανός του “Επιθεωρητή” του Γκόγκολ, αλλά και του “Αμλετ” (η τρέλα του Αμλετ αποκαλύπτει, απορρυθμίζει και απογυμνώνει), των αδελφών Μαρξ, του Τσάπλιν και… του Χατζηχρήστου. Η ένδοξη τεχνική της φάρσας στο έργο του Φο συνδυάζεται με ένα καταλυτικό, βιτριολικό χιούμορ, ώστε να μετατρέπεται όλο ο κωμικός μηχανισμός σε μια καταγγελία της εξουσίας και των μηχανισμών καταστολής που τη στηρίζουν».