Η δύσκολη εξίσωση {LF}του Μεταναστευτικού

Η τραγωδία του ναυαγίου ανοιχτά της Πύλου προκαλεί πόνο και θέτει επιτακτικά το Mεταναστευτικό. Tο σχετικό δίλημμα εκφράζεται συχνά με τρόπο απαξιωτικό που είτε κινείται στα όρια της ρητορικής μίσους (π.χ. λαθροεισβολείς) είτε διεκδικεί έναν ουτοπικό κοσμοπολιτισμό χωρίς σύνορα. Oμως, τέτοιες θέσεις δεν προσφέρουν λύση σε ένα δίλημμα υπαρκτό και δυσεπίλυτο. Αντιθέτως, απαιτούνται ρεαλισμός και λεπτές σταθμίσεις. Ρεαλισμός, διότι οι ροές δεν σταματούν όταν μία πύλη κλείσει. Το ανθρώπινο «ποτάμι» δεν σταματά. Θα βρει άλλες διόδους. Λεπτές σταθμίσεις, διότι από τη μία ο οικουμενικός ανθρωπισμός επιτάσσει να στέρξουμε – στο μέτρο του δυνατού – ανθρώπους που εγκατέλειψαν μια προηγούμενη ζωή από κάθε λογής ανάγκη, από την άλλη το κόστος υποδοχής προσφύγων/μεταναστών είναι ποικιλόμορφο και επαχθές. H δε δυνατότητα υποδοχής με όρους σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας είναι πεπερασμένη.

Οι πτυχές του διλήμματος αντανακλώνται και στους κανόνες του διεθνούς δικαίου. Αφενός, προβλέπουν το δικαίωμα του κράτους να προστατεύεται. Να περιφρουρεί τα σύνορά του, να ελέγχει ποιος τα διασχίζει, να θέτει όρους για την υποδοχή αλλοδαπών και, υπό προϋποθέσεις, να απομακρύνει όσους εισέρχονται παράνομα. Αφετέρου, οι σχετικοί κανόνες αναγνωρίζουν το δικαίωμα υποβολής αιτήματος παροχής προστασίας και αξιώνουν από το κράτος να αξιολογήσει εξατομικευμένα κάθε αίτημα προκειμένου να αποφασιστεί ποιοι δικαιούνται προστασία, ποιοι όχι, αλλά και ποιοι θέτουν ζήτημα ασφάλειας (π.χ. τρομοκρατία, κατασκοπεία). Μια συχνή παρανόηση είναι ότι μόνο όσοι λαμβάνουν άσυλο και αναγνωρίζονται ως πρόσφυγες δικαιούνται να παραμείνουν στο κράτος υποδοχής. Οι προβλέψεις του διεθνούς δικαίου είναι ευρύτερες. Από τη στιγμή που ένα άτομο βρεθεί στο έδαφος του κράτους υποδοχής, αν κριθεί ότι η απομάκρυνσή του εγκυμονεί κίνδυνο να υποστεί παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων (π.χ. ζωή, απαγόρευση κακομεταχείρισης), η απομάκρυνση απαγορεύεται (non-refoulement). Οσο το κράτος εξετάζει αν συντρέχουν λόγοι παραμονής κάποιου ατόμου στο έδαφός του, οφείλει να του εξασφαλίζει συνθήκες ανθρώπινες. Τρόπον τινά, το διεθνές δίκαιο δίνει κίνητρα στο κράτος να μην εμπλακεί, κρατώντας τα σύνορά του κλειστά. Ταυτόχρονα, δίνει κίνητρα στους ανθρώπους που εγκαταλείπουν τον τόπο τους να επιδιώξουν να φτάσουν σε ένα κράτος το οποίο θα τους μεταχειριστεί όπως ορίζει το διεθνές δίκαιο.

Καταστάσεις που εκτείνονται πέραν των συνόρων ενός κράτους, όπως το Μεταναστευτικό, καλούν τα εμπλεκόμενα κράτη να συνεργαστούν και να επωμιστεί το καθένα το δικό του μερίδιο ευθύνης. Ενα τόσο οξύ και σύνθετο πρόβλημα απαιτεί καλόπιστη διακρατική συνεργασία και αλληλεγγύη. Ωστόσο, οι συνθήκες αυτές εν πολλοίς απουσιάζουν. Η δε έλλειψη μιας ευρωπαϊκής πολιτικής δίκαιης κατανομής του βάρους μεταξύ των κρατών – μελών καθιστά το έργο χωρών πρώτης υποδοχής, όπως η Ελλάδα, ακόμα πιο δύσκολο.

Σε αυτό το τοπίο, η χώρα μας καλείται να ισορροπήσει μεταξύ ανθρωπισμού και προστασίας των συμφερόντων της και των πολιτών της από πιθανούς κινδύνους. Να αποτρέψει την εργαλειοποίηση της ανθρώπινης δυστυχίας από τρίτα κράτη. Αλλά και να αποφασίσει γρήγορα και ακριβοδίκαια ποιοι δικαιούνται την προστασία της, δείχνοντας το ανθρώπινο πρόσωπό της, πρωτίστως διά της αποτροπής θανάτων. Ακόμα κι αν υπάρξει ιδανική διαχείριση στα χερσαία σύνορα, οι ροές συνεχίζουν από θαλάσσης, όπου, αντίθετα από απώθηση, το παράκτιο κράτος έχει υποχρέωση διάσωσης. Η ανάπτυξη ασφαλών, νόμιμων διόδων είναι μία προτεινόμενη διέξοδος. Η διευκόλυνση της υποβολής αιτήσεων ασύλου στα σύνορα ή/και εξωεδαφικά, δίνοντας προτεραιότητα στα ευάλωτα άτομα, είναι υπό προϋποθέσεις νόμιμη και θα μπορούσε να ανακουφίσει κάπως το πρόβλημα. Η εξάρθρωση κυκλωμάτων διακίνησης και η ποινική τιμωρία των διακινητών είναι ένα άλλο μέτρο – η επιτυχία του, ωστόσο, εξαρτάται και από τη διακρατική συνεργασία. Αναγνωρίζω, ωστόσο, ότι μέτρα σαν και αυτά τα οποία, ενδεικτικά, ανέφερα έχουν κόστος (οικονομικό και πολιτικό) και δυσκολίες. Κινούνται, όμως, στην κατεύθυνση της ισορροπίας μεταξύ ουμανισμού και προστασίας ιδίων συμφερόντων, την οποία ένα σύγχρονο κράτος δικαίου καλείται να επιδιώκει.

Ο Βασίλης Π. Τζεβελέκος είναι αναπληρωτής καθηγητής Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου του Λίβερπουλ, μέλος της Συμβουλευτικής Επιτροπής του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών