Η δική μας Ιταλία…

Επειδή είμαι σίγουρη ότι στο σημερινό κείμενο θα παρασυρθώ από τα προσωπικά μου γούστα και θα ξεφύγω από το κυρίως θέμα, να ξεκαθαρίσω από την αρχή, ότι αυτό έχει να κάνει με τον Σίλβιο Μπερλουσκόνι. Ως προς το πολιτικό του προφίλ, σε αυτήν την εφημερίδα, ήδη από χθες, τα έχουν πει άλλοι πολύ καλύτερα από εμένα. Υπήρξε ο πρώτος λαϊκιστής ηγέτης στην Ευρώπη, κάτι σαν προάγγελος του Τραμπ, αλλά με ένα made in Italy στην ούγια του. Και αυτό κάνει τη διαφορά, όχι βέβαια σε ό,τι αφορά την ουσία της πολιτικής του, αλλά τον τρόπο με τον οποίο χρωμάτισε τη διεθνή εικόνα της χώρας του.

Εμείς οι Ελληνες έχουμε μια ειδική σχέση με την Ιταλία. Εχω την εντύπωση ότι δικής μας έμπνευσης είναι το «ούνα φάτσα, ούνα ράτσα» που «πιστοποιεί» τάχα φυλετική συγγένεια. Αλλωστε δεν θυμάμαι ποιος έχει πει ότι οι Ελληνες «είναι σαν Τούρκοι που θέλουν να μοιάζουν με Ιταλούς». Δεν είναι, βέβαια, ιδιαίτερα κολακευτικό για εμάς αλλά η αλήθεια είναι αυτός ο «ελληνοϊταλικός έρωτας» άντεξε ακόμη και τα χρόνια της Κατοχής. «Μα τι θαυμάσιες φωνές είχαν εκείνοι οι Ιταλοί που έκαναν καντάδες στις δικές μας» θυμάμαι να λένε στην πατρίδα μου τη Σύρο τη δεκαετία του 1960. Και να θυμούνται τον Τζιάκομο «με την κατσαρή φράντζα», τον Τζουζέπε «που είχε ένα μάτι μπλε και ένα πράσινο» και τον Μάρκο που επέστρεψε και παντρεύτηκε μια από την Ντελαγκράτσια.

Δεν πρόκειται για ελληνική ιδιαιτερότητα. Ειδικά μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ιταλία γνώρισε μια πρωτοφανή πολιτιστική, καλλιτεχνική και, κυρίως, αισθητική έκρηξη και διαμόρφωσε ένα πολύ ισχυρό πολιτισμικό προφίλ. Αυτό που λάτρεψαν οι μεταπολεμικές γενιές και επηρέασε καταλυτικά την ευρωπαϊκή αλλά και αμερικανική παραγωγή. Ξεκινώντας από το υπερόπλο του ιταλικού νεορεαλισμού και με δύναμη από το λαμπρό προπολεμικό παρελθόν, συνέχισε ανάγοντας σε υψηλή αισθητική και τέχνη την ποπ κουλτούρα και τον πολιτισμό της  καθημερινότητας. Η Ιταλία που αγαπήσαμε εμείς καβαλούσε Βέσπες, στριμωχνόταν σε Τσικουετσέντο, έπινε Μαρτίνι, τραγουδούσε Σέρτζιο Εντρίγκο και λικνιζόταν σαν τον Αντριάνο Τσελεντάνο, βαλάντωνε με τη Σοφία Λόρεν και αργότερα, με τη Μόνικα Μπελούτσι, παθιαζόταν με τους αδελφούς Ταβιάνι, τον Φελίνι και τη Λίνα Βερτμίλερ, αγαπούσε τα κινηματογραφικά μελοδράματα, τα έπη της Τσινετσιτά και τα «γουέστερν σπαγγέτι», οι σχεδιαστές της ανακάλυπταν καινούργιες αποχρώσεις – από τα φλούο του Φιορούτσι έως το «μεταξύ γκρι και μπεζ» του Αρμάνι – έταζε ατμόσφαιρες βγαλμένες λες από τα σετ του «Ταλαντούχου κύριου Ριπλέι» και υποσχόταν μια «χώρα των θαυμάτων» για τις απανταχού του κόσμου «Αλίκες».

Η Ιταλία υπήρξε, κατά περιόδους, κάτι παραπάνω από χώρα. Ενα trade mark που εξασφάλιζε μια υψηλή αισθητική. Αυτή που, από τα σκηνικά στις μεγάλες Οπερες έως τα τσίτια που πουλάνε στις λαϊκές αγορές της Τοσκάνης και της Απουλίας έχει τη σφραγίδα της «Μεγάλης ιταλικής φινέτσας»… και η Ιταλία του Μπερλουσκόνι

Κι ύστερα ήρθε ο Μπερλουσκόνι. Την εποχή που μεσουρανούσε στην πολιτική ήταν ο πιο γνωστός, διεθνώς, Ιταλός. Και ήταν ακριβώς η εποχή που, για πρώτη φορά, θόλωσε η περίφημη ιταλική φινέτσα, αυτό το γονιδιακό και ανεπιτήδευτο στυλ της. Δεν είναι, απλώς, το θέμα της λαϊκίστικης πολιτικής του αλλά της εικόνας που εξέπεμπε διεθνώς η χώρα. «Μεγάλα λεφτά, μεγάλα στήθη» έλεγε ο ίδιος. Μεγάλες κραιπάλες, μεγάλα πάρτι σαν αυτά που έκανε ο Μπριατόρε, μεγάλα ντεσέν σαν αυτά του Versace. Και πολύ σολάριουμ. Οι λεπτές ισορροπίες που συνιστούν αισθητική και κομψότητα διαταράχθηκαν επί Καβαλιέρε όσο δεν είχαν διαταραχθεί ακόμη και επί φασισμού.

Υποπτεύομαι τον λόγο. Τα χρόνια του Μουσολίνι υπήρχε μεγάλη φτώχεια στη χώρα. Αλλά ο φασισμός και ο λαϊκισμός, σε συνθήκες ανέχειας, δεν προάγει αισθητική και καλλιτεχνική πρόταση, ούτε καν αν ο φορέας είναι ο Γκαμπριέλε ντ’ Ανούντσιο. Το αντίθετο θα έλεγα αφού, αμέσως μετά τον Μουσολίνι, αναπτύχθηκε ο ιταλικός νεορεαλισμός, το «διαμάντι» της κινηματογραφικής παραγωγής της χώρας. Από την άλλη, ο λαϊκισμός σε συνθήκες πλούτου, όπως επί Μπερλουσκόνι, όχι μόνο παράγει αλλά και επιβάλει αισθητική.