Φωτίζοντας το σκοτάδι

Σ’ ένα υπόγειο, σκοτεινό, μέσα σε μια αποπνικτική ατμόσφαιρα, εξελίσσεται η παράσταση του Κιρίλ Σερεμπρένικοφ «Der Wij / Βίι» που άνοιξε την περασμένη εβδομάδα το Φεστιβάλ Αθηνών, στην Πειραιώς 260 – τα κείμενα συνυπογράφει με τον ουκρανό συγγραφέα Μπόνταν Πανκρουχίν. Μια νουβέλα του Νικολάι Γκόγκολ («Βίι»), εμπνευσμένη από έναν λαϊκό σλαβικό μύθο ο οποίος πραγματεύεται ένα τρομακτικό πλάσμα που σκορπάει τον θάνατο, βρίσκεται στην αφετηρία. Εδώ το πλάσμα αυτό δεν είναι παρά ο πόλεμος – με τη μορφή ενός ανθρώπου… Με καθαρά αντιπολεμικό χαρακτήρα και αντίστοιχα μηνύματα, η παράσταση συνδυάζει στον θίασό της ρώσους, ουκρανούς και γερμανούς ηθοποιούς – και ο καθένας μιλά στη γλώσσα του.

Γιος Εβραίου και Ουκρανής, ο Ρώσος Κίριλ Σερεμπρένικοφ, σκηνοθέτης του θεάτρου και του κινηματογράφου, υπήρξε για μία δεκαετία καλλιτεχνικός διευθυντής του Κέντρου Γκόγκολ στη Μόσχα (2012-2021). Ο μοναδικός ρώσος προσκεκλημένος στο Φεστιβάλ των Καννών – παρά το μποϊκοτάζ, για την ταινία του «Η σύζυγος του Τσαϊκόφσκι», παραμένει εδώ και πολλά χρόνια πολέμιος του καθεστώτος Πούτιν. Ακτιβιστής και ένθερμος υποστηρικτής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, είχε βρεθεί σε κατ’ οίκον περιορισμό στη Μόσχα προτού καταφέρει να φύγει τελικά από την πατρίδα του. Σήμερα ζει αυτοεξόριστος στη Γερμανία. Στην Ελλάδα έρχεται για πρώτη φορά – τo έργο έκανε πρεμιέρα στο Αμβούργο τον περασμένο Δεκέμβριο.

Με τον φωτισμό που παρέχει ο φακός να αποτελεί το κυρίαρχο στοιχείο κι εκείνο που χαρίζει φως στο σκοτεινό υπόγειο, η παράσταση του Κίριλ Σερεμπρένικοφ στρέφει τη ματιά της σ’ έναν πόλεμο που συμβαίνει τώρα – κι αυτό έχει τη σημασία και το ενδιαφέρον του. Με ιστορίες σπονδυλωτές που φέρνουν στη σκηνή θύτες και θύματα, όπου η βία, το μίσος και ο θάνατος είναι πανταχού παρόντα, με ήρωες πολεμιστές και αμάχους, νέους και ηλικιωμένους, μάνες και γιους, χαρτογραφείται ένα κομμάτι τρέχουσας Ιστορίας – ο πόλεμος στην Ουκρανία.

Σπονδυλωτές ιστορίες

Το κείμενο και οι διάλογοι όμως, παρά την προσωπική εμπλοκή που εκφράζουν με την ερμηνεία τους οι ηθοποιοί, δεν καταφέρνουν να μεταφέρουν την ένταση της ίδιας της (πραγματικής) κατάστασης. Οι ιστορίες, σπονδυλωτές, με κοινό παρονομαστή τις συνθήκες του υπογείου, χωρίς να συνδέονται άμεσα μεταξύ τους, κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση. Ενας ρώσος αιχμάλωτος τον οποίο χτυπούν με μένος και οργή, ένας παππούς που δεν αντέχει να βλέπει την εγγονή του στο φέρετρο – και της διαβάζει απόσπασμα από τον «Ρωμαίο και Ιουλιέτα», μια μάνα ρώσου στρατιώτη… Πρόσωπα και εικόνες που φέρουν εκεί, μπροστά μας, τη μυρωδιά και την αγριότητα του πολέμου.

Να όμως που ο λόγος, στεγνός, άμεσος, ρεαλιστικός, χωρίς σκηνική ποίηση και λυρισμό χάνει τη δυναμική του. Οι λέξεις που στην αρχή της παράστασης κάνουν θόρυβο, σιγά σιγά τις καταπίνει το υπόγειο. Το παιχνίδι όμως ανάμεσα στο φως που διαχέεται απ’ τους φακούς και το σκοτάδι που έχει καταπιεί τον χώρο, δημιουργεί έντονες εικόνες – μικρές νύξεις ή παραπομπές σε πίνακες ζωγραφικής. Κάπου ανάμεσα στη δύναμη του ίδιου του θέματος και τη συγκίνηση που γεννούν με την ερμηνεία τους τα πρόσωπα επί σκηνής, η παράσταση προσπάθησε να βρει τον βηματισμό της. Παρά τις δραματουργικές της αδυναμίες και τις εσωτερικές της ανισότητες, αποτελεί μια μαρτυρία, που ρίχνει φως στο σκοτάδι.