Ασύμμετρες εντυπώσεις

1. Για την Ουκρανία
Για τις παραστασιολογικές ενστάσεις θα μιλήσουν οι αρμοδιότεροι. Η φεστιβαλική παράσταση του Κιρίλ Σερεμπρένικοφ «Der Wij» ενείχε κυρίως μια θέση. Ξεκάθαρη όσον αφορά την Ουκρανία (όχι υπέρ «του ανθρώπου» πάντως). Από το πολιτικό θέατρο που δεν αναμένουμε εντός των τειχών. Με τις απαραίτητες δόσεις πανκ θεάματος – έτσι ώστε να μην καταλήγει θέατρο ντοκουμέντο – και αμφισημίας. Οχι, ο ρώσος αιχμάλωτος του τελευταίου ημιώρου δεν «αθωώνεται» επειδή επικαλείται συνεχώς τους «ανωτέρους» του, τη μητέρα του και την πατρίδα. Απλώς θυμίζει το επίμονο και βασανιστικό ερώτημα για την προσωπική ευθύνη που έχει εγχαραχθεί στη συλλογική μνήμη της ηπείρου μετά το 1945.

2. Σφαίρες επιρροής
«Είναι σαν να βρισκόμαστε στο 323 π.Χ. Ο Μέγας Αλέξανδρος πεθαίνει. Εγώ (σ.σ.: ο μεγάλος γιος) παίρνω την Ασία. Εσύ παίρνεις την Αίγυπτο. Η Σιβ την Ευρώπη. Ο Κον τον υπόλοιπο κόσμο. Ξεχωριστά τμήματα… Σφαίρες επιρροής». Οι ατάκες προέρχονται από τον τρίτο κύκλο της αμερικανικής σειράς «Succession», που ολοκληρώθηκε τον περασμένο Μάιο. Είναι μέρος της γοητείας της, άραγε, ότι οι χαρακτήρες μιλούν έτσι όπως κανείς δεν μιλάει στις ΗΠΑ – τουλάχιστον ανάμεσα στη δυτική και την ανατολική ακτή; Υπάρχει πάντα η εντύπωση ότι οι σειρές της συνδρομητικής τηλεόρασης δεν αφορούν καν το μεγάλο κοινό – έβλεπαν άραγε «Mad Μen» στις μεσοδυτικές πολιτείες; -, αλλά το «Succession» ξεχωρίζει με τους νεολογισμούς και την ελευθεριότητα. Με τον τρόπο αυτό αποδίδονται όσο το δυνατόν περισσότερες αποχρώσεις σ’ αυτό το μακιαβελικό παιχνίδι, όπου ο «πατριάρχης» Λόγκαν λαχταράει να νικήσει τα παιδιά του, οι απόγονοι προσεταιρίζονται διαφορετικούς συμμάχους ανάλογα με τη ρεάλπολιτικ της στιγμής και οι δευτερεύοντες (;) χαρακτήρες μοιάζουν ενίοτε σημαντικότεροι από τους βασικούς. Ψυχανάλυση, σαιξπηρικές αναγνώσεις, ψυχολογία των μαζών, πολιτικό παρασκήνιο (έως και τον επόμενο πρόεδρο των ΗΠΑ έχουν στο στόχαστρο). Ναι, αλλά κυρίως η συνταγή για την ένοχη απόλαυση σε ένα τηλεοπτικό θέαμα.

3. «Αμερικανική αγωγή»
Το άγχος της νεότερης γενιάς για την εξουσία κυριαρχεί και στο μυθιστόρημα του Μπεν Λέρνερ «Αμερικανική αγωγή» (εκδ. Δώμα, μτφ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο μόλις κυκλοφόρησε. Εχοντας αναπόφευκτα την προσοχή του στον τραμπισμό του 2019, ο συγγραφέας τοποθετεί τη δράση στα τέλη της δεκαετίας του 1990, όταν ο νεαρός Ανταμ προσπαθεί να βρει μια θέση στον ήλιο μέσα από αγώνες ρητορικής και μονομαχίες ραπ αυτοσχεδιασμού. Ο ίδιος – και ο μέντοράς του – γνωρίζουν ότι η γλώσσα πλέον είναι όπλο. Από μια σκοτεινή κατάχρησή του μάλιστα μπορεί να αναδυθεί η νέα Δεξιά που θα εργαλειοποιήσει την τοξική αρρενωπότητα. «Στην πραγματικότητα είναι όντα αδειανά, απομονωμένα, μαζάνθρωποι χωρίς μάζα… είναι παιδιά, αιώνια παιδιά, Πίτερ Παν, αντρόπαιδα, αφού η Αμερική είναι μια αιώνια εφηβεία, αγόρια χωρίς θρησκεία, μα και δίχως έναν χαρισματικό ηγέτη· δεν έχουν καν πατέρα – ο πρόεδρος Κάρτερ! – για να τον σκοτώσουν».

4. «Ενας άπονος αέρας»
Το τραγούδι, σε στίχους του Μάνου Ελευθερίου, έμεινε αναπόφευκτα στην πίσω γραμμή του άλμπουμ «Σεργιάνι στον κόσμο» (1979) του Γιάννη Μαρκόπουλου, με ερμηνευτή τον Γιώργο Νταλάρα, καθώς τα «Παραπονεμένα λόγια» και «Η μάνα του Αλέξανδρου» απέκτησαν τη μέγιστη μαζική απήχηση. Είναι, όμως, από εκείνες τις στιγμές – στη διαδρομή και των τριών καλλιτεχνών – που ξεχωρίζουν ακριβώς επειδή περιμένουν τη δεύτερη ανάγνωση. Σαν να μην ανήκει στη δεκαετία του 1970, που τότε τελείωνε και σίγουρα διψούσε για «παραπονεμένα» και πολιτικοποιημένα λόγια. Σε αυτό το χαμηλόφωνο λαϊκό andante, όμως, με τα τρία μπουζούκια (Κώστας Παπαδόπουλος, Χρήστος Νικολόπουλος, Μάκης Μαυρόπουλος) και την «ξύλινη» φωνή του Νταλάρα, εκφραστής του παραπόνου δεν είναι ο ξεσηκωμένος αντιήρωας, αλλά ένας οποιοσδήποτε πληγωμένος. Από το συλλογικό «όραμα» επιστρέφουμε στο προσωπικό βίωμα:

Μου ‘πες κάποτε μια λέξη
όταν ζούσα μοναχός
κι ήτανε σαν να ‘χε βρέξει
δύο μερόνυχτα ο Θεός.