Τι είδους άνθρωπο θέλουμε να κατασκευάσουμε;

Ο τίτλος του μυθιστορήματος της Σόρογκα θυμίζει έντονα την ταινία «Το εργαστήρι του δόκτορα Καλιγκάρι», το φημισμένο φιλμ του γερμανικού εξπρεσιονισμού σε σκηνοθεσία του Ρόμπερτ Βίνε, από το 1920. Οπως και η ταινία, το μυθιστόρημα έχει ως θέμα το κακό. Οπως και η ταινία, το μυθιστόρημα στρέφεται γύρω από την εργαλειακή χρήση των ανθρώπων (στο φιλμ αυτό γίνεται μέσω της ύπνωσης, στο λογοτεχνικό έργο διά της γενετικής τεχνολογίας και των ευγονικών φιλοδοξιών της). Το μυθιστόρημα υπογραμμίζει ένα είδος καθήλωσης στο εσωτερικό μιας βασανιστικής αγωνίας την οποία υφίσταται η γενική ευαισθησία μετά την άνοδο του πνεύματος του επιστημονισμού.

Υπάρχει, βέβαια, η καθησυχαστική φωνή που ανάγει τις ανησυχίες για την άνοδο της τεχνοκρατίας (δηλαδή της τεχνολογίας που έχει αποβεί ιδεολογία ενός καθεστώτος κυριαρχικής σκέψης) σε κάποιο νεφελώδη ανθρωπιστικό ρομαντισμό. Εν μέρει, η υπεράσπιση της τεχνοκρατίας έχει δίκιο: είναι συνηθισμένο η τεχνολογία να αντιπαρατίθεται στη μεταφυσική, καθώς φέρει τη φήμη της θετικότητας, της ορθολογικότητας και της αποδοτικότητας. Στη μεταφυσική επίκληση, οι υπέρμαχοι της τεχνοκρατίας συνηθίζουν να διαβλέπουν μια ψυχολογική παλινδρόμηση. Είναι άδικο, λένε, να κατηγορείται η τεχνοκρατία από τους υπερασπιστές του μεταφυσικού αισθηματισμού. Η τεχνολογία επιθυμεί μόνο το καλό μας και η ιατρική τεχνολογία, πολύ ορθά, αναφέρεται ως το κύριο παράδειγμα αυτής της καλής προαίρεσης.

Το νόημα των πραγμάτων

Παρά την ανωτέρω υπεράσπιση της τεχνοκρατίας, η μυθιστοριογράφος αποφασίζει να την εντάξει σε μια γενικότερη κίνηση του λόγου. Ο τεχνοκράτης, άραγε, δεν προτείνει στον εαυτό του μια εκ-στατική κίνηση που θα τον οδηγήσει κοντά στα πράγματα, στο νόημα και την πραγματική αξία τους; Στο τέλος της προσπάθειάς του αυτής, χάρη στην τεχνολογία, θα έχει κατακτήσει μια πλήρη γνώση των πραγμάτων από την πλευρά της ωφελιμότητας. Δεν θα ήταν υπερβολικό να πούμε ότι είναι ένας μυστικός του εργαλειακού λογισμού. Ο πυρήνας αυτός του προβλήματος βλέπουμε να φωτίζεται στον ακόλουθο μονόλογο του ήρωα Μάγιερλαντ:

«Ανθρωπε, εσύ δεν ήσουν που από τα αρχαία χρόνια ακόμη σε συνάρπαζε η προοπτική να γίνεις αθάνατος; Εσύ δεν ήσουν που λάτρευες τους θεούς σου και επιθυμούσες να τους μοιάσεις γιατί ήταν αιώνιοι; Εσύ δεν ήσουν που πίστευες στη μυθολογία και στις λαϊκές παραδόσεις, στα παραμύθια με τις νεράιδες που όταν σε άγγιζαν με το ραβδί τους σε ξύπναγαν από τον αιώνιο ύπνο; Εσύ δεν ήσουν που ακόμα και μέχρι τις μέρες μας πασχίζεις να νικήσεις τη φθορά του χρόνου και να φτάσεις κάποτε στην αιωνιότητα;» (σελ. 70).

Η παραπάνω έκρηξη δεν συμπεριλαμβάνεται στις εύλογες αντιλήψεις περί τεχνοκρατίας. Κι αυτό επειδή μια ορισμένη περίοδος των επιστημών, η θετικιστική (από τον 19ο αιώνα και ύστερα), διαμόρφωσε μια συγκεκριμένη αντίληψη της εξέλιξης του ανθρώπινου πνεύματος. Μια εξέλιξη που οδηγεί από την εποχή της μαγείας και διά της περιόδου της θρησκείας στον επιστημονικό ορθολογισμό. Ομως, η εικόνα που έχουμε μέχρι στιγμής για την τεχνοκρατία δεν υπολείπεται σε μεταφυσικισμό. Αυτός, ωστόσο, υποκρύπτεται χάρη στην πίστη ότι η εργαλειακότητα του κόσμου είναι απολύτως μέσα στις δυνατότητες του ανθρώπινου είδους. Η μετατροπή του κόσμου σε αντικειμενικότητα και ύλη οι οποίες προσφέρονται στον εργαλειακό χειρισμό μας συνιστά, βέβαια, και μια μετατροπή του ίδιου του ανθρώπινου είδους, στο μέτρο που είναι τμήμα του εν λόγω κόσμου. Το ανθρώπινο είδος, έτσι, μεταβάλλεται σε «πράγμα» της τεχνολογίας, που υφίσταται τις διαπλαστικές δυνάμεις της.

Τεχνοκρατία
και μεταφυσική

Η Σόρογκα, με την αναφορά στους Πλάτωνα και Αριστοτέλη, έχει συνείδηση των μεταφυσικών πηγών του τεχνοκρατικού πνεύματος. Αυτή είναι η θέση του Μάρτιν Χάιντεγκερ, ο οποίος εντάσσει την τεχνοκρατία στην παράδοση της δυτικής μεταφυσικής. Η ιστορική εξέλιξη της δυτικής μεταφυσικής (η «λήθη του Είναι», κατά τον Χάιντεγκερ), παρ’ όλες τις προόδους σε διάφορα πεδία, δεν ικανοποίησε πλήρως τις προσδοκίες αλλά σήμανε μια νέα εποχή ολοκληρωτικών κινδύνων και ανησυχιών. Η γενετική τεχνολογία, ακριβώς, με το κύριο ερώτημά της «τι είδος ανθρώπου θέλουμε να έχουμε και μπορούμε να κατασκευάσουμε;» αποτελεί το έναυσμα για μια νέα ένταση στα αισθήματα αγωνίας.

Ομως, το ζήτημα δεν είναι να καταδικάσουμε το τεχνολογικό πνεύμα. Η μυθιστορηματική αισθητική, ειδικότερα, αντί για την απλή καταγγελία, αναλαμβάνει το έργο του οραματισμού για ένα μέλλον στο οποίο, ήδη, η ταυτότητα του είδους τίθεται υπό αίρεση. Στο αίτημα αυτό ανταποκρίνεται η συγγραφέας με απολύτως επιτυχημένο τρόπο, συμβάλλοντας σε ένα είδος μυθιστορηματικής έκφρασης, που δεν έχει μεγάλη παράδοση στην πεζογραφία του τόπου μας. Πρόκειται, κατά την έκφραση του J. G. Ballard, για την «επιστημονική φαντασία των επόμενων πέντε λεπτών», δηλαδή για μια πραγματικότητα που είναι ήδη εδώ και που απαιτεί από εμάς να αναλογιστούμε τις συνέπειές της.

Ο Γιώργος Αραμπατζής είναι καθηγητής Φιλοσοφίας
στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών