Η σημασία της συνόδου {LF}του Ρέικιαβικ για την Ελλάδα

Το Συμβούλιο της Ευρώπης (ΣτΕ), οργανισμός διακριτός από την Ευρωπαϊκή Ενωση, δημιουργήθηκε μεταπολεμικά, το 1949, προκειμένου να ενώσει τα ευρωπαϊκά κράτη στη βάση της εδραιωμένης στο κράτος δικαίου και στα ανθρώπινα δικαιώματα δημοκρατίας ως μέσο αποφυγής πολέμων και απολυταρχικών καθεστώτων. Η τέταρτη μόλις στην ιστορία του οργανισμού και πρώτη μετά από 18 χρόνια σύνοδος κορυφής αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων πραγματοποιήθηκε στο Ρέικιαβικ, στις 16-17 Μαΐου 2023, με σκοπό να ανανοηματοδοτήσει την αποστολή του ΣτΕ δεδομένων των νέων απειλών για τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα, και της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία. Μεταξύ άλλων ζητημάτων (π.χ. μεταναστευτικό, διακρίσεις, ψηφιακές τεχνολογίες), η σύνοδος επικεντρώθηκε σε 4 άξονες: υποστήριξη της Ουκρανίας και λογοδοσία της Ρωσίας· επαναδιατύπωση των βασικών αρχών της δημοκρατίας· επαναδέσμευση των κρατών στο σύστημα προστασίας της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου· προστασία του περιβάλλοντος, δεδομένων ιδίως των επιπτώσεων στα ανθρώπινα δικαιώματα της πλανητικής κρίσης μόλυνσης, κλιματικής αλλαγής και απώλειας της βιοποικιλότητας.

Είναι νωρίς να αποτιμηθεί η σύνοδος. Σημαντικό είναι το πώς οι καλές προθέσεις των ευρωπαίων ηγετών, όπως διατυπώθηκαν στην τιτλοφορούμενη «Ενωμένοι υπό τις αξίες μας» διακήρυξη που προέκυψε από τη σύνοδο, θα μετουσιωθούν σε πράξη σε μία, ομολογουμένως, κρίσιμη συγκυρία. Πρόσφατα, κατόπιν μακρόχρονης ελαστικότητας, το ΣτΕ απέβαλε τη Ρωσία από τους κόλπους του λόγω της εισβολής στην Ουκρανία. Σε αριθμό κρατών, η δημοκρατία οπισθοχωρεί. Ιδίως στις λεγόμενες «ανελεύθερες» δημοκρατίες, τα αντίβαρα αδρανοποιούνται. Ο πλουραλισμός και η ελευθερία έκφρασης πλήττονται. Σε αυτό το περιβάλλον, κράτη, μεταξύ των οποίων πλέον ώριμες δημοκρατίες, αμφισβητούν την εξουσία των θεσμών του ΣτΕ να ελέγχουν τα κράτη και να θέτουν πανευρωπαϊκά standards. Η άρνηση (πλήρους) συμμόρφωσης με τις αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) αποδυναμώνουν την αποτελεσματικότητά του.

Η σύνοδος του Ρέικιαβικ έχει σημασία για τη χώρα μας. Θα περιοριστώ σε τρεις παρατηρήσεις. Πρώτον, σε ό,τι αφορά στη λειτουργία της δημοκρατίας, από τις σχετικές αρχές που περιλαμβάνονται στο προσάρτημα III της διακήρυξης του Ρέικιαβικ ξεχωρίζω ως τομείς που χρήζουν βελτίωση στην Ελλάδα την ανεξαρτησία και αποτελεσματικότητα της Δικαιοσύνης, τη λογοδοσία όσων ασκούν δημόσια εξουσία και την καταπολέμηση της διαφθοράς.

Η δεύτερη παρατήρηση αφορά στη συμμόρφωση με τη νομολογία του ΕΔΔΑ – ζήτημα το οποίο περιλαμβάνεται στο προσάρτημα IV της διακήρυξης. Στον τομέα αυτό η χώρα μας έχει να επιδείξει έργο και βούληση εναρμόνισης. Υπάρχουν όμως και (δομικά, σε ορισμένες περιπτώσεις) ζητήματα στα οποία πάσχει, όπως οι απάνθρωπες συνθήκες κράτησης και η άσκηση βίας από τις δυνάμεις ασφαλείας. Δεν επιθυμώ να επεκταθώ στο παρόν σε άλλους προβληματικούς τομείς. Απευθύνω, ωστόσο, έκκληση προς την ελληνική Δικαιοσύνη στο ανώτατο επίπεδο αυτής να επιτρέψει με τη νομολογία της την συμμόρφωση της ελληνικής πολιτείας με τις διεθνείς υποχρεώσεις της στον ευαίσθητο αξιακά και πολιτικά χώρο της προστασίας των δικαιωμάτων όλων των ελλήνων πολιτών.

Τρίτον, όπως έγραφα στα «ΝΕΑ» (17-11-2022, «Ενας πόλεμος πέρα από το πεδίο της μάχης»), ένας επιπλέον της ανιδιοτελούς αλληλεγγύης λόγος να σταθεί η Ελλάδα στο πλευρό της Ουκρανίας είναι ο τουρκικός αναθεωρητισμός. Η διακήρυξη του Ρέικιαβικ καταδικάζει την εισβολή στην Ουκρανία και ζητά την αποχώρηση των ρωσικών δυνάμεων από την Ουκρανία, τη Γεωργία και τη Μολδαβία. Η διακήρυξη περιορίζεται στη Ρωσία. Ομως, το πνεύμα και οι αρχές της εκτείνονται στην κατεχόμενη Κύπρο. Η Τουρκία συμπεριλαμβάνεται στον μικρό αριθμό κρατών που δεν υποστήριξαν το μητρώο που συνέστησε το ΣτΕ για την καταγραφή των ζημιών από την ρωσική επίθεση στην Ουκρανία (προσάρτημα I της Διακήρυξης, ψήφισμα 2023/3 της Επιτροπής Υπουργών του ΣτΕ) ως ένα πρώτο μέρος ενός ευρύτερου μηχανισμού για την αποζημίωση της Ουκρανίας. Πολύ ορθά πράττουσα, η Ελλάδα συμμετέχει στο μητρώο αυτό.

Ο Βασίλης Π. Τζεβελέκος είναι αν. καθηγητής Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου του Λίβερπουλ, μέλος της Συμβουλευτικής Επιτροπής του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών. Ο γράφων εκφράζει προσωπικές απόψεις