Γοτθικά

Πρόσφατα, μεταφράζοντας μια ακόμα «Ιστορία της Τέχνης», βρέθηκα και πάλι μπροστά σε κάθε είδους όρους σχετικούς με την καλλιτεχνική δημιουργία του παρελθόντος. Ολοι λίγο – πολύ έχουμε ακούσει όρους όπως Ρομανικός ρυθμός, Γοτθικός ρυθμός, Αναγέννηση, Μπαρόκ, Ροκοκό, για να μείνω στους παλαιότερους. Πώς, όμως, προέκυψαν αυτοί οι όροι και πώς καθιερώθηκαν; Και αν για την Αναγέννηση (Renaissance) τα πράγματα είναι λίγο – πολύ γνωστά, αν τον Κλασικισμό, τον Ρομαντισμό ή τον Ρεαλισμό τούς συναντάμε και σε άλλες τέχνες (στη λογοτεχνία, εν μέρει και στη μουσική), λίγα πράγματα είναι γνωστά για όρους όπως Γοτθική ή Ρομανική τέχνη.

Γιατί λοιπόν μιλάμε για Γοτθική τέχνη, και κυρίως για Γοτθική αρχιτεκτονική; Ηταν μήπως τέχνη γοτθικών φύλων; Οχι, βέβαια. Τα πράγματα είναι αρκετά πιο σύνθετα. Επειδή η τέχνη – και προφανώς και η αρχιτεκτονική – ήταν μέχρι κάποια εποχή ταυτισμένη εν πολλοίς με τις ελληνορωμαϊκές φόρμες και την ελληνορωμαϊκή αισθητική, το αρχιτεκτονικό ύφος/ιδίωμα της περιόδου περίπου από το 1150 έως το 1400, το οποίο πολύ απείχε από να θυμίζει τις φόρμες της κλασικής Αρχαιότητας, βαφτίστηκε συμβατικά Γοτθικό. Κι αυτό, επειδή το τέλος της Κλασικής περιόδου οφειλόταν εν μέρει και στις εισβολές των λεγόμενων βαρβαρικών φύλων, μεταξύ των οποίων εξέχουσα θέση κατείχαν οι Γότθοι σε όλες τις υποδιαιρέσεις τους (Οστρογότθοι, Βησιγότθοι, κ.ά.). Καθετί μη κλασικό, μη ελληνορωμαϊκό, έπρεπε επομένως κάπως να βαφτιστεί. Ετσι, γεννήθηκε ο όρος Γοτθικός ρυθμός, και κατ’ επέκταση Γοτθική τέχνη (προσοχή: με κεφαλαίο αρχικό, ώστε να μην υπάρχει περίπτωση σύνδεσης/σύγχυσης με την τέχνη των Γότθων).

Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί ότι ο όρος είναι πολύ μεταγενέστερος των Γοτθικών καθεδρικών ναών («καθεδράλες» τούς έλεγε ο Πρεβελάκης), και των έργων Γοτθικής τέχνης γενικότερα. Αποτελεί επινόηση του 15ου αιώνα, ή κατ’ άλλους του 17ου, και μάλιστα έχοντας αρχικά μάλλον αρνητική χροιά. Με άλλα λόγια, αν έλεγες σε έναν κάτοικο της Γαλλίας, της Γερμανίας ή της Ιταλίας, του 13ου, του 14ου ή και των αμέσως επόμενων αιώνων, ότι ο καθεδρικός ναός (δηλαδή, η μητρόπολη) της πόλης του είναι Γοτθικού ρυθμού, θα σε κοίταζε έκπληκτος, απορημένος. Ισως, μάλιστα, και να ενοχλούνταν, θεωρώντας ότι τον είχες αποκαλέσει Γότθο, δηλαδή λίγο – πολύ βάρβαρο.

Ειδικότερα στη λογοτεχνία πάντως, ο όρος Γοτθικό μυθιστόρημα άρχισε να χρησιμοποιείται τον 19ο αιώνα, για λογοτεχνήματα στα οποία κυριαρχούσε ένα στοιχείο απόκοσμο, αλλόκοτο, λίγο στοιχειωμένο, λίγο τρομακτικό, με το story να διαδραματίζεται συνήθως σε κτίσματα του ύστερου Μεσαίωνα (Γοτθικά). Χαρακτηριστικό δείγμα όσο και αφετηρία του είδους, το μυθιστόρημα του Οράτιου Ουόλπολ «Το κάστρο του Οτράντο» (1764).

Το επόμενο Σάββατο και άλλα τεχνοϊστορικά.

Επιδόρπιο

Κάπου διάβασα ότι οι νεοπουριτανοί του cancel culture θέλουν να εξοβελίσουν την Τζέιν Οστεν από τον «κανόνα» της κλασικής λογοτεχνίας, επειδή στα έργα της, λέει, «κυριαρχούν στερεότυπα φύλου». Δεν πάμε καλά. Δεν πάμε καθόλου καλά! Θα μας πνίξει η κορεκτίλα!