Το τρίλημμα του ΣΥΡΙΖΑ

Τρίλημμα ονομάζεται η δυσκολία λήψης απόφασης ανάμεσα σε τρεις εξίσου δυσάρεστες επιλογές, ή – ακριβέστερα – η αδυναμία επιλογής ανάμεσα σε τρεις επιθυμητές καταστάσεις, όπου όμως η συνύπαρξη ανάμεσα σε δύο από αυτές αποκλείει την τρίτη. Ο ΣΥΡΙΖΑ μετά τη συντριπτική ήττα που υπέστη στις εκλογές της 21^ης Μαΐου αντιμετωπίζει ένα τέτοιο τρίλημμα. Επιθυμεί ευλόγως, αλλά δεν μπορεί, να εξυπηρετήσει τρεις σκοπούς. Πρέπει αναγκαστικά να παραιτηθεί από την εκπλήρωση ενός εξ αυτών. Θέλει να συνεχίσει να είναι κόμμα εξουσίας, να μπορεί να ξαναπαίξει κυβερνητικό ρόλο. Επίσης θέλει να είναι δημοκρατικό κόμμα, να δρα εντός του θεσμικού πλαισίου της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Και θέλει να διατηρήσει την ιδεολογία της ρήξης, το επαναστατικό του προφίλ.

Το αποτέλεσμα των εκλογών έδειξε «σηµείοις τε και τέρασι και ποικίλαις δυνάµεσι» ότι κάτι πρέπει να αλλάξει ριζικά στον ΣΥΡΙΖΑ, και ότι το συνταίριασμα και των τριών αυτών σκοπών δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί. Για να μπορεί ρεαλιστικά να διεκδικήσει την εξουσία και συγχρόνως να συνεχίσει να ανήκει στο «δημοκρατικό τόξο», πρέπει να εγκαταλείψει την επαναστατική του επαγγελία. Αν δεν θέλει να την εγκαταλείψει και συγχρόνως να επιδιώξει την άσκηση – ενδεχομένως την κατάκτηση – της εξουσίας, δεν θα μπορεί να θεωρείται δημοκρατικό κόμμα και θα χρειαστεί να συμπαραταχθεί με πολιτικές δυνάμεις που εναντιώνονται στη δημοκρατία και απεργάζονται την κατάργησή της. Και αν, τέλος, επιλέξει να είναι κόμμα δημοκρατικό με επαναστατικό πολιτικό λόγο, θα πρέπει να παραιτηθεί από την επιδίωξη επανόδου στην εξουσία και να αρκεστεί στον ρόλο μικρού αριστερού κόμματος για ολίγους και εκλεκτούς.

Υπάρχει τρόπος αντιμετώπισης αυτού του αδιεξόδου; Αν υπάρχει, αυτή βρίσκεται στα προσόντα που διαθέτει ο Αλέξης Τσίπρας. Είναι η προσωπικότητα που μπορεί να πείσει οπαδούς εντός και εκτός του κόμματος ότι μπορούν να εξυπηρετηθούν και οι τρεις επιδιωκόμενοι σκοποί του ΣΥΡΙΖΑ, μειώνοντας… τη δοσολογία των επιθυμητών στοιχείων που περιέχει ο κάθε σκοπός. Μπορεί να παραμείνει ένα κόμμα που δρα εντός του δημοκρατικού πλαισίου, χρησιμοποιώντας μια επαναστατική φρασεολογία κάθε τόσο, και επιβεβαιώνοντας έτσι το πνεύμα ρήξης που καθοδηγεί τις ενέργειές του. Και μπορεί να παίξει εξουσιαστικό ρόλο, σε κάπως μειωμένο ρόλο, μετατρεπόμενος σε κόμμα μεσαίου αλλ’ όχι μικρού μεγέθους.

Δέχομαι ότι αυτή η… ταχυδακτυλουργική υπέρβαση του τριλήμματος είναι φαινομενική μόνο. Τα τριλήμματα δεν εξαφανίζονται μαγικά. Ομως, η μαγεία είναι η μόνη που μπορεί να ανταπεξέλθει εκεί που η λογική παραιτείται.  Και ασφαλώς η ηγεσία του Τσίπρα έχει ένα μαγικό χαρακτήρα, εφόσον μάγεψε στην κυριολεξία και ασφαλώς θα συνεχίσει να μαγεύει μεγάλο πλήθος που τον εμπιστεύτηκε όταν εξήγγειλε πράγματα απίστευτα – ακριβώς επειδή ήταν απίστευτα. Από τη στιγμή που δεν φαίνεται στον ορίζοντα κανένας άλλος που να μπορεί να παίξει αυτόν το ρόλο, δεν συμφέρει στο κόμμα η αντικατάστασή του. Επομένως, η ανανέωση εμπιστοσύνης στο πρόσωπό του, χωρίς να είναι αναπόφευκτη, είναι λογικά αναμενόμενη, ακόμα και αν υποστεί νέα ήττα στις εκλογές της 25^ης Ιουνίου.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών