Κλιματική αλλαγή και ατμοσφαιρική ρύπανση: δύο όψεις του ίδιου νομίσματος

Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε όλο και συχνότερα αλλά και εντονότερα τις εκφάνσεις της κλιματικής αλλαγής. Δικαιολογημένα δίνουμε έμφαση στους καύσωνες, τα ακραία καιρικά φαινόμενα (ξηρασία, πλημμύρες κ.λπ.) καθώς επηρεάζουν άμεσα την καθημερινότητα όπως και την υγεία μας αλλά δίνουμε λιγότερη προσοχή σε μια άλλη αλληλεπίδραση: εκείνη της κλιματικής αλλαγής με την ατμοσφαιρική ρύπανση. Αλλά ας πιάσουμε το κουβάρι από την αρχή.

Η κλιματική αλλαγή ή καλύτερα η κλιματική κρίση – καθώς το κλίμα πάντοτε άλλαζε αλλά για πρώτη φορά στη σύντομη ιστορία του ανθρώπινου είδους ο άνθρωπος είναι η αιτία τέτοιων απότομων αλλαγών – οφείλεται στις εκπομπές μιας σειράς αερίων, των επονομαζόμενων «θερμοκηπικών αερίων». Σε αυτά περιλαμβάνονται το διοξείδιο του άνθρακα, το μεθάνιο, το όζον αλλά και οι φθοροχλωράνθρακες, τα γνωστά σε όλους μας φρέον.

Τα παραπάνω αέρια συνδέονται με τις ανάγκες μας για ενέργεια και μεταφορές (διοξείδιο του άνθρακα και μεθάνιο), τροφή (μεθάνιο), αλλά και για καλύτερη ποιότητα της ζωής (φρέον π.χ. ψυγεία). Το εντυπωσιακό είναι ότι ενώ τα αέρια αυτά καθαυτά δεν είναι άμεσα επικίνδυνα για την ανθρώπινη υγεία στα επίπεδα που παράγονται, δεν συμβαίνει το ίδιο για τα παραπροϊόντα των διεργασιών παραγωγής τους ή για τις άμεσες επιπτώσεις τους στην ποιότητα της ατμόσφαιρας λόγω αλληλεπίδρασής τους με την ηλιακή ακτινοβολία ή με άλλες ενώσεις.

Ετσι, λίγοι γνωρίζουν ότι μαζί με το διοξείδιο του άνθρακα κατά την παραγωγή ενέργειας και τις μεταφορές, παράγονται και πάνω από 150 εκατομμύρια τόνοι υπέρλεπτων σωματιδίων, των γνωστών σε όλους αερολυμάτων η αεροζόλ, που ευθύνονται για 7 εκατομμύρια πρόωρους θανάτους παγκοσμίως το χρόνο, σε εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους.

Ισως περισσότεροι γνωρίζουν ότι τα φρέον που είναι ισχυρότατα θερμοκηπικά αέρια (έως και πάνω από 10.000 φορές από το διοξείδιο του άνθρακα για κάποια μέλη τους) ήταν υπεύθυνα για την τρομακτική «τρύπα» του όζοντος που παρατηρήθηκε πάνω από τους πόλους και η οποία αν δεν είχε προβλεφθεί και παρατηρηθεί έγκαιρα, θα είχαμε σημαντικές επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία μέσω της αύξησης καρκίνων από την υπεριώδη ακτινοβολία.

Τέλος, ελάχιστοι γνωρίζουν ότι το μεθάνιο επηρεάζει σημαντικά την «καθαριστική ικανότητα της ατμόσφαιρας» δηλαδή τη δυνατότητα της να απομακρύνει μια σειρά από επιβλαβείς ρύπους από αυτήν και έτσι την καθαρίζει. Ολα τα παραπάνω είναι επιγραμματικά μια ενδεικτική σειρά από τις άμεσες αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στην κλιματική κρίση και την ατμοσφαιρική ρύπανση. Φυσικά, η λίστα είναι μεγαλύτερη καθώς πέρα από τις «άμεσες» επιπτώσεις έχουμε και τις «έμμεσες». Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι καταστροφικές περιαστικές πυρκαγιές που γνωρίσαμε τα τελευταία χρόνια όπως π.χ τον Αύγουστο του 2021 που οδήγησαν τα επίπεδα των ημερήσιων υπέρλεπτων αιωρούμενων σωματιδίων σε πολλές ελληνικές πόλεις πάνω από τα 100 μικρογραμμάρια το κυβικό μέτρο, δηλαδή έως και 10 φορές πάνω από το όριο που θέλει να θεσπίσει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας.

Τέτοια επίπεδα σωματιδίων έκαναν τις ημέρες του καλοκαιριού, με τα μελτέμια που συνήθως καθαρίζουν την ατμόσφαιρα, να ανταγωνίζονται σε ατμοσφαιρική ρύπανση τον χειμώνα με την καύση βιομάζας στα τζάκια για θέρμανση. Από πού προκύπτει αυτή η «έμμεση» συσχέτιση κλιματικής κρίσης και ποιότητας της ατμόσφαιρας;

Εδώ μας βοηθούν τα δεδομένα του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών (ΕΑΑ) που διαθέτει τον αρχαιότερο μετεωρολογικό σταθμό στην Ελλάδα και στη ΝΑ Μεσόγειο, με μετεωρολογικές μετρήσεις που ξεκινούν από το 1858. Βασιζόμενοι στα ιστορικά στοιχεία του ΕΑΑ (1858 – 2018), παρατηρούμε μια ανοδική τάση της ετήσιας θερμοκρασίας που εκδηλώνεται εντονότερα από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 μέχρι σήμερα και που ξεπερνάει τον 1 βαθμό Κελσίου (αύξηση σχεδόν της τάξης του 1,5 βαθμού).

Ταυτόχρονα με την αυξητική τάση της θερμοκρασίας έχει τριπλασιασθεί κατά την ίδια χρονική περίοδο, 1990 έως σήμερα, και η συχνότητα εμφάνισης επεισοδίων καύσωνα. Μάλιστα, μέχρι το τέλος του αιώνα αναμένεται η συχνότητα εμφάνισης επεισοδίων καύσωνα να δεκαπλασιασθεί. Ταυτόχρονα, αναμένεται σταδιακή και σημαντική μετατόπιση των επεισοδίων του καύσωνα, τόσο νωρίτερα όσο και αργότερα μέσα στο έτος αλλά και με αυξημένη διάρκεια.

Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με τη προβλεπόμενη μείωση της βροχόπτωσης κατά περίπου 30% μέχρι τα τέλη του αιώνα, θα οδηγήσει σε αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης πυρκαγιών κατά περίπου ακόμα ένα μήνα τον χρόνο (σε σχέση με το σήμερα). Αρα γεγονότα σαν και αυτά των τελευταίων καλοκαιριών με τις περιαστικές πυρκαγιές, αναμένονται να γίνουν και συχνότερα αλλά και εντονότερα επιβαρύνοντας την ποιότητα της ατμόσφαιρας αλλά και τις συνθήκες διαβίωσης των πολιτών.

Επομένως επείγει αφενός η μείωση των εκπομπών των θερμοκηπικών αερίων να προχωρήσει με γρήγορους ρυθμούς και χωρίς δεύτερες σκέψεις και αφετέρου η θωράκιση των υποδομών με ταυτόχρονη εκπαίδευση της νέας γενιάς ώστε να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά το κάθε χρόνο κλιμακούμενο σε ένταση φαινόμενο της κλιματικής κρίσης και οι πολυεπίπεδες επιπτώσεις του.

Ο Νίκος Μιχαλόπουλος είναι καθηγητής Περιβαλλοντικής Χημείας Πανεπιστημίου Κρήτης και Επιστημονικός Υπεύθυνος του Εθνικού Δικτύου για την Κλιματική Αλλαγή CLIMPACT