Η ρωσίδα δασκάλα {LF}της Γιόκο Ονο, {LF}οι πίνακες {LF}των επτά μισθών

Εργα τέχνης που κόστιζαν όσο επτά μηνιάτικα την εποχή που φιλοτεχνήθηκαν και σήμερα θα άλλαζαν χέρια για πολλά εκατομμύρια. Πίνακες που έμειναν για δεκαετίες στρυμωγμένοι σε πατάρια κι άλλοι που «κρύβονταν» κάτω από εμβληματικές δημιουργίες και αποδείχθηκε ότι αποτελούσαν πολύτιμα τεκμήρια για τα σπουδαία έργα από τα οποία καλύφθηκαν. Είναι μερικές μόνο από τις 50+1 Ιστορίες που εκ πρώτης όψεως δεν είναι ορατές σε περισσότερο ή λιγότερο γνωστά έργα της Ρωσικής Πρωτοπορίας της Συλλογής Κωστάκη, που αποτελεί και τον πυρήνα του MOMus – Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης. Κι είναι εκείνες που βγαίνουν στο φως μαζί με τα έργα που συνοδεύουν και συνθέτουν τη νέα πρωτότυπη έκθεση «50+1 Ιστορίες από τη Συλλογή Κωστάκη». «Πρόκειται για μια φρέσκια ματιά, για μια διαφορετική ανάγνωση στη Συλλογή, η οποία προέκυψε έπειτα από πρόταση του προέδρου του MOMus, Επαμεινώνδα Χριστοφιλόπουλου» λέει στο «ΝΣυν» η επιμελήτρια της έκθεσης Αγγελική Χαριστού. «Μέσα από την έκθεση οι επισκέπτες θα αποκτήσουν μια μικρή αλλά ολοκληρωμένη εικόνα του πολιτιστικού φαινομένου της Ρωσικής Πρωτοπορίας και βεβαίως της Συλλογής με έναν τρόπο που μειώνει πολύ την απόσταση μεταξύ θεατή και έργου τέχνης. Για να το πετύχουμε αυτό, αξιοποιήσαμε, εκτός από τα απομνημονεύματα του συλλέκτη, την αλληλογραφία των καλλιτεχνών, τις σημειώσεις και τα ημερολόγιά τους και τον Τύπο της εποχής» προσθέτει η Αγγελική Χαριστού.

Πίσω από το «Μαύρο Ορθογώνιο»

Το μικρό «Μαύρο Ορθογώνιο» του Καζιμίρ Μαλέβιτς ανήκει στη Συλλογή Κωστάκη. Οταν αναλύθηκε από τη συντηρήτρια Μαρία Κόκκορη, η ακτινογραφία αποκάλυψε τα ίχνη ενός παλαιότερου έργου ζωγραφισμένου από κάτω. Πρόκειται για προσχέδιο του έργου «Πόλεμος» (1914). Διαπιστώθηκε πως δεν υπήρχε σχεδόν καθόλου σκόνη μεταξύ των δύο χρωστικών στρωμάτων, που σημαίνει ότι ο Μαλέβιτς φιλοτέχνησε το σουπρεματιστικό «Ορθογώνιο» αμέσως μετά τον παλαιότερο υποκείμενο πίνακα, γεγονός που καθιστά αυτό το μικρό έργο ένα από τα πρώτα σουπρεματιστικής ζωγραφικής και επιτρέπει την ασφαλή χρονολόγησή του από το 1915.

Απλησίαστη «Γυναίκα»

Σύμφωνα με τον τιμοκατάλογο της «Τελευταίας Φουτουριστικής Εκθεσης Ζωγραφικής 0,10» (1915) η «Γυναίκα που ταξιδεύει» της Λιουμπόβ Ποπόβα πωλούνταν προς 250 ρούβλια (131,5 δολάρια). Ο μέσος μηνιαίος μισθός της εποχής ήταν 35 ρούβλια και ένα κιλό κρέας κόστιζε 0,66 ρούβλια, άρα ο πίνακας αντιστοιχούσε σε περίπου επτά μισθούς. Δεν πουλήθηκε και ο Γιώργος Κωστάκης τον αγόρασε μετά τον θάνατό της από τον αδελφό της, στα μέσα της δεκαετίας του 1950. Δεν γνωρίζουμε το ακριβές ποσό, αλλά βάσει των απομνημονευμάτων του συλλέκτη κόστισε περίπου 250 δολάρια. Το 2000 αγοράστηκε από το ελληνικό κράτος προς 5 εκατ. δολάρια βάσει της εκτίμησης που έγινε από ομάδα εμπειρογνωμόνων το 1998. Στην πιο πρόσφατη επανεκτίμηση της Συλλογής από τον οίκο Sotheby’s (2012) ο πίνακας εκτιμήθηκε προς 12.648.921 δολάρια και αναδείχθηκε στον ακριβότερο της Συλλογής.

Διδάσκοντας τη Γιόκο

Δασκάλα της Γιόκο Ονο υπήρξε η Βαρβάρα Μπουμπνόβα που γεννήθηκε στην Αγία Πετρούπολη το 1886, σπούδασε στην Ακαδημία Τεχνών της γενέτειράς της και εργάστηκε στο Ινστιτούτο Καλλιτεχνικής Παιδείας της Μόσχας. Το 1923 μετοίκησε στο Τόκιο με την αδελφή της, Αννα, η οποία παντρεύτηκε τον Σουν Ιτσί Ονο, θείο της μετέπειτα fluxus καλλιτέχνιδος και συντρόφου του Τζον Λένον, Γιόκο Ονο. Η Αννα ως εξαίρετη βιολίστρια δίδαξε στη Γιόκο μουσική και η Βαρβάρα ζωγραφική. Η Γιόκο Ονο μιλούσε με ευγνωμοσύνη για τη ρωσίδα δασκάλα της που της έδειξε τον δρόμο στην ελεύθερη δημιουργία. Η Μπουμπνόβα έζησε 34 χρόνια στην Ιαπωνία και συνέβαλε στην εξάπλωση της ιδεολογίας του ρωσικού μοντερνισμού σε πολλές γενιές φοιτητών στο Πανεπιστήμιο Ουασέντα του Τόκιο όπου δίδαξε μέχρι την επιστροφή της στη Σοβιετική Ενωση το 1958.

«Πληρώστε κάτι λίγο…»

Στο πατάρι βρίσκονταν τα έργα του Κλίμεντ Ρέντκο, καθώς στις αρχές της δεκαετίας του 1930 η Πρωτοπορία στη Σοβιετική Ενωση ήταν απαγορευμένη και το γεγονός αυτό είχε φέρει σε πολύ δύσκολη θέση τους καλλιτέχνες και τις οικογένειές τους. «Συναντήθηκα με τη χήρα σύζυγό του» έγραφε ο Γιώργος Κωστάκης στα απομνημονεύματά του. «Την παρακαλούσα να μου δείξει έργα της δεκαετίας του 1920. Μου απάντησε ότι βρίσκονται στο πατάρι, αλλά μπορεί να ανέβει τα κατεβάσει. Με ρώτησε με απορία: “Γιατί σας ενδιαφέρουν τα παλαιότερα έργα; Ο άντρας μου τα θεωρούσε αποτυχημένα, για πολύ καιρό ντρεπόταν γι’ αυτά και δεν τα έδειχνε ούτε καν σε εμένα”». Τα τσαλακωμένα έργα κατέβηκαν από το πατάρι και η χήρα είπε στον συλλέκτη: «Αν θέλετε, πάρτε τα όλα». Οταν εκείνος της είπε ότι σκοπεύει να τα αγοράσει, η απάντηση ήταν: «Καλά, μπορείτε αν θέλετε να πληρώσετε κάτι λίγο…».

«Δεν μας θεωρούν καλλιτέχνες»

Το ηλικωμένο ζεύγος Ναταλίας Γκοντσαρόβα και Μιχαήλ Λαριόνοφ στο διαμέρισμά τους στο Παρίσι επισκέφθηκε το 1955 ο Γιώργος Κωστάκης. Οι καλλιτέχνες ζούσαν για τρεις και πλέον δεκαετίες εκτός ΕΣΣΔ και ο Κωστάκης ήταν ο πρώτος συμπατριώτης τους που συναντούσαν ύστερα από πάρα πολύ καιρό. Τα χέρια τους έτρεμαν, αλλά εξακολουθούσαν να ζωγραφίζουν. Ο Λαριόνοφ είπε στον Κωστάκη: «Θέλω να μην αγοράσεις τίποτα από εδώ. Ούτε πικάπ, ούτε δίσκους, τίποτα. Θέλω να κρατήσεις όσες βαλίτσες σου επιτρέπονται για να πάρεις μαζί σου στη Ρωσία όσο πιο πολλά έργα δικά μου και της Νατάσας (σ.σ.: υποκοριστικό του Ναταλία) μπορείς. (…) Ξέρω πως στη Ρωσία μας αγαπούν και συλλέγουν τα έργα μας. Και όταν γυρίσεις, θέλω να πας στο υπουργείο Πολιτισμού και να τους πεις ότι αποφασίσαμε να σταλούν όλα τα έργα μας στη Μόσχα όταν πεθάνουμε. Γιατί εδώ στη Γαλλία δεν μας φέρθηκαν καλά. Δεν μας θεωρούν καν καλλιτέχνες».