«Αλίμονο στον ερευνητή που δεν αμφισβητεί τα δεδομένα του»

Ηταν η πρώτη ερώτηση που έγινε το μεσημέρι της Τρίτης στο Παγκράτι: «Φοβηθήκατε να δώσετε τη διαφορά;». Είχαν περάσει μόλις δύο εικοσιτετράωρα από τη μεγάλη νίκη της ΝΔ – κι αν αυτή ήταν για κάποιους αναμενόμενη, η εκλογική κατάρρευση του ΣΥΡΙΖΑ, που έφτασε στο 20%, έμοιαζε ακόμα απίστευτη. Ο Αντώνης Παπαργύρης, διευθυντής ερευνών στην GPO, ήπιε μια γουλιά από το κρασί που είχε παραγγείλει πριν απαντήσει. «Για ποιον λόγο να φοβηθούμε; Αν ξέραμε ότι αυτή είναι η διαφορά, να είσαι βέβαιη πως θα τη δίναμε» απαντάει. «Οι αρχικές τιμές αλλά και οι διορθώσεις που δώσαμε στη συνέχεια εκτίμησαν σωστά την επιρροή των κομμάτων, εκτός του ΣΥΡΙΖΑ, κατά τρεισήμισι μονάδες». Κι όμως, τις τελευταίες μέρες υπήρξαν αναφορές σε συμπεριφορές «μπούλινγκ» που δέχτηκαν οι δημοσκόποι από παράγοντες του ΣΥΡΙΖΑ. «Δεν μιλάω εξ ονόματος άλλων. Εμένα δεν μου έχει συμβεί να με πάρει κανείς τηλέφωνο και να με απειλήσει» αναφέρει χαρακτηριστικά. «Θεωρώ θεμιτό για ένα κόμμα που βρίσκεται πίσω στις δημοσκοπήσεις – και συμβαίνει σχεδόν πάντα – να αμφισβητεί τους αριθμούς ή να καλεί τον κόσμο να τις διαψεύσει». Αυτό, άλλωστε, γινόταν πάντα – είναι ίσως η μοναδική πραγματική σταθερά της Μεταπολίτευσης.

Οταν ήταν νεότερος και τα νούμερά του δεν συμφωνούσαν με το ένστικτό του, ο Παπαργύρης, επέλεγε συνήθως να ακούει το δεύτερο. Με τα χρόνια, έμαθε να εμπιστεύεται πάντα τους αριθμούς του – «ως προς τη γενικότερη τάση, δεν με έχουν διαψεύσει ποτέ». Τόσο η κοινωνία, βέβαια, όσο και οι πολιτικοί μηχανισμοί παρακολουθούν τις έρευνες με μια κάποια δυσπιστία, θεωρώντας συνήθως πως αυτές φτιάχνονται με στόχο να ευνοήσουν τον έναν ή τον άλλο. «Εμείς χρησιμοποιούμε εργαλεία που έχει ήδη τεστάρει σε μεγάλο βαθμό η έρευνα αγοράς. Ποια είναι η διαφορά; Αυτές οι έρευνες χρειάζονται πολλά χρόνια για να καταρριφθούν ή για να επιβεβαιωθούν. Στην πολιτική έρευνα υπάρχει η μέρα των εκλογών. Κανένας δεν υπονόησε ποτέ στις έρευνες αγοράς ότι είμαι στημένος». Στα χρόνια που κάνει έρευνες, ο Παπαργύρης έχει βρεθεί μπροστά σε αρχηγούς κομμάτων, υποψήφιους βουλευτές και δημάρχους, οι οποίοι περιμένουν να ακούσουν τι έχει να τους πει. «Στις προεκλογικές περιόδους, ο δημοσκόπος λειτουργεί και ως εξομολογητής. Η αγωνία τους είναι πολύ μεγάλη. Κι αυτό γιατί οι έρευνες είναι ένας τρόπος, όσο κι αν ακουστεί λίγο αιρετικό αυτό, να μπορέσει να εκφραστεί ο κόσμος. Δεν μπορεί να περιμένεις τέσσερα χρόνια για να δεις αν αυτό που κάνεις είναι προς τη σωστή ή προς τη λάθος κατεύθυνση. Επομένως, η δημοσκόπηση δίνει μια κατεύθυνση και στο πολιτικό προσωπικό, για να ξέρει αν αυτό το οποίο κάνει τέλος πάντων έχει μια απήχηση» εξηγεί. «Αλίμονο όμως στον πολιτικό που από το πρωί μέχρι το βράδυ διαβάζει δημοσκοπήσεις και καθορίζει την άποψή του με βάση αυτές. Δεν μπορεί να πάει πάρα πολύ μακριά».

Το μόνο σίγουρο είναι ότι δεν έχει πλάκα να βάζουν οι δημοσκόποι προεκλογικά στοιχήματα μεταξύ τους – στις εκλογές της περασμένης Κυριακής κανείς δεν κέρδισε, γιατί όλοι είχαν την ίδια πρόβλεψη, βασισμένοι στα ίδια στοιχεία. «Το σφάλμα +/-3% δεν είναι υπεκφυγή» επιχειρεί να εξηγήσει ο Παπαργύρης ακούγοντας πως τα όρια που δόθηκαν στο exit poll, ακόμα και για την είσοδο μικρότερων κομμάτων στη Βουλή, ήταν πολύ μεγάλα. «Επειδή στο ελληνικό πολιτικό σύστημα το 3% είναι σημείο εισόδου κομβικό, η διαφορά είναι τεράστια. Ομως το 2,9% δεν έχει καμία διαφορά στη στατιστική και στα μαθηματικά με το 3,1%. Η δική μας δουλειά δεν θα μπορέσει ποτέ να προβλέψει με ακρίβεια τι συμβαίνει στο 2,9%. Κανείς δεν μπορεί να το απαντήσει». Κι αυτό, αν μη τι άλλο, λειτουργεί ανακουφιστικά: κανένας ερευνητής, όσο ικανός κι αν είναι, δεν μπορεί να είναι ποτέ 100% σίγουρος τι θα πράξει μια κοινωνία στην κάλπη. «Αλίμονο στον ερευνητή οποιουδήποτε πεδίου, όχι μόνο της πολιτικής επιστήμης και της κοινωνιολογίας, που δεν αμφισβητεί τα δεδομένα του» λέει ο Παπαργύρης, προσπαθώντας να εξηγήσει τι είναι αυτό που διαχωρίζει τις πολιτικές έρευνες γνώμης από τις υπόλοιπες. «Η πολιτική συμπεριφορά και η εκλογική συμπεριφορά πολύ περισσότερο έχει να κάνει με προθέσεις, δηλαδή με αυτό που πρόκειται να γίνει. Επομένως υπάρχει ένας σοβαρός παράγοντας μεροληψίας. Οι άνθρωποι είτε γιατί δεν ξέρουν ακόμα τι θα επιλέξουν είτε γιατί μπορεί να λένε ψέματα όχι μόνο σε σένα, στον εαυτό τους. Εκεί πρέπει να έχεις τη δυνατότητα να μπορείς να διαβάζεις πίσω από τους αριθμούς, να μπορείς να κάνεις ανάλυση, διασταύρωση, να βλέπεις την κοινωνική προέλευση του καθενός ή να βλέπεις την οικονομική του τοποθέτηση στην αγορά εργασίας και στο κομμάτι της παραγωγής. Εχουμε μπει στην εποχή των data, το θέμα όμως είναι πώς τα επεξεργάζεται κανείς». Και γιατί καταλήγουν να κάνουν λάθος; «Προσπαθούν μέσα από τα στοιχεία αυτά να δικαιολογήσουν τη δική τους άποψη. Το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνεις είναι να προσπαθήσεις να αποδομήσεις τα στοιχεία σου. Μόνο αν δεν τα καταφέρεις, ξέρεις πως είναι σωστά».

Η δυσκολία με τον ΣΥΡΙΖΑ

Ο Παπαργύρης έχει καταγράψει κάθε τάση των τελευταίων δώδεκα ετών – σε όλες η πιο βασική δυσκολία των δημοσκόπων ήταν να προβλέψουν τη φάση στην οποία κάθε φορά βρισκόταν ο ΣΥΡΙΖΑ. «Ο ΣΥΡΙΖΑ είναι ένα κόμμα που μας έχει προβληματίσει αρκετά για μια σειρά από παράγοντες» λέει.

«Δεν κατάφερε από το 2012 και μετά, ενώ είναι ένα κόμμα κυβερνητικό, να δημιουργήσει πυρήνα. Μετά τον Σεπτέμβριο 2015 και τις δεύτερες εκλογές ξεκίνησε η δημοσκοπική φθορά του ΣΥΡΙΖΑ. Μπορεί οι πολίτες να μην τον τιμώρησαν, όμως έχασε την εμπιστοσύνη του κόσμου και δεν μπόρεσε να την κερδίσει και πάλι ούτε ως αντιπολίτευση. Ενα μεγάλο κομμάτι των πολιτών δεν μπορεί να τον δει ξανά σύντομα πρωθυπουργό. Στην πολιτική βέβαια δεν μπορούμε να είμαστε απόλυτοι». Κι αυτό, εξηγεί, γιατί ο Τσίπρας εξακολουθεί να είναι η συγκολλητική ουσία του ΣΥΡΙΖΑ: «Ακόμα και σε αυτή τη φάση που βρισκόμαστε, οι ψηφοφόροι του δεν μπορούν να φανταστούν το κόμμα χωρίς αυτόν. Οπουδήποτε αλλού δεν θα άντεχε με 20%». Ο Κυριάκος Μητσοτάκης, από την άλλη, έχει καταφέρει να υπερβεί τη ΝΔ. «Εχει αποτινάξει από πάνω του τον χαρακτηρισμό του δεξιού, με ανοίγματα στο Κέντρο. Και παράλληλα, ηγείται της συντηρητικής παράταξης που είχε ανέκαθεν πιο δυνατούς, συνεκτικούς δεσμούς στην κοινωνία και κρατήθηκε όρθια την περίοδο της κρίσης». Μα, πώς είναι δυνατόν να πέτυχε την πρωτοκαθεδρία και στους νέους, στο ηλικιακό γκρουπ 17-24; «Δεν ξέρουμε πόσοι από αυτούς δεν πήγαν να ψηφίσουν. Ετσι κι αλλιώς, ο ΣΥΡΙΖΑ έκανε το λάθος να βασίζεται στην ψήφο των νέων, θεωρώντας πως οι 450.000 νέοι ψηφοφόροι θα πήγαιναν όλοι προς το μέρος του. Είναι άτοπο, λόγω και του πληθυσμού στη χώρα, να θεωρεί κανείς ότι μια πολιτική κατάσταση μπορεί να ανατραπεί μόνο από τους νέους, οι οποίοι είναι αριθμητικά λιγότεροι» εξηγεί ο Παπαργύρης. «Το μεγάλο πρόβλημα για το οποίο μιλάμε συνεχώς, το δημογραφικό πρόβλημα της χώρας, έχει και πολιτική διάσταση: η μέση ηλικία στην Ελλάδα είναι στα 43 χρόνια. Είχαμε διαπιστώσει σε όλους τους τομείς ότι έχουμε μια διχοτομημένη κοινωνία. Μέχρι τα 40, μιλάμε για άλλη Ελλάδα. Πάνω από τα 40, ειδικά πάνω από τα 65, ήταν απόλυτη η κυριαρχία της ΝΔ». Και αυτοί εμφανίστηκαν στην κάλπη για να ψηφίσουν, σε βαθμό μάλιστα που το ποσοστό της αποχής ήταν μικρότερο από αυτό του 2019.

Οσο σοκαριστικό ήταν το μέγεθος της διαφοράς μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου κόμματος, και για τον ηττημένο αλλά και για τον νικητή, το μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την ερχόμενη κάλπη έρχεται από τη σύγκρουση του δεύτερου και του τρίτου. Ο Παπαργύρης διακρίνει μια μάχη που εξελίσσεται παράλληλα με τη μάχη για την πρωτιά, αυτή για την επικράτηση στον χώρο της Κεντροαριστεράς – η οποία ενδεχομένως θα έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον από εδώ και πέρα. «Η μάχη για την προοδευτική αντιπολίτευση γίνεται πια με άλλους όρους» λέει, χαρακτηρίζοντας τον Νίκο Ανδρουλάκη ως τον δεύτερο νικητή των εκλογών. Μπορεί η μονοψήφια διαφορά ανάμεσα στο δεύτερο και στο τρίτο κόμμα να φέρει ξανά το ΠΑΣΟΚ στο προσκήνιο του δικομματισμού; «Από τη στιγμή που ο Νίκος Ανδρουλάκης κατάφερε να πάρει την παρακαταθήκη του ΠΑΣΟΚ, που διατηρήθηκε με προσπάθεια της Φώφης Γεννηματά, να την ενισχύσει και να την κουβαλήσει μέχρι την κάλπη, δημιουργούνται συνθήκες ανατροπής» λέει ο Παπαργύρης – χωρίς ωστόσο να προεξοφλεί το αποτέλεσμα. «Μπορεί το σκηνικό στην Κεντροαριστερά να είναι πια διαφορετικό, όμως παραμένει το πολιτικό εργαστήρι της χώρας, αυτό που γεννά τα γεγονότα», λέει, περιγράφοντας την εικόνα των ημερών: «στα τηλεοπτικά πάνελ, ο εκπρόσωπος της ΝΔ μιλάει για δύο λεπτά και έπειτα κάθεται και ακούει τους άλλους δύο να τσακώνονται. Είναι μια παράλληλη μάχη, οι πολίτες θα επιλέξουν και αντιπολίτευση».

Ηγέτες και μύθοι

Το προηγούμενο διάστημα, πάντως, το ΠΑΣΟΚ και ο ΣΥΡΙΖΑ τσακώνονταν ήδη για την επικράτηση στον χώρο, με αφορμή και την πολιτική κληρονομιά του Ανδρέα Παπανδρέου. Για τον Παπαργύρη, η σύγκριση ανάμεσα στους ηγέτες του τότε και στους ηγέτες του σήμερα δεν μπορεί να σταθεί, είναι σχεδόν άνευ ουσίας, γιατί αφορά εντελώς ανόμοια πράγματα – τόσο ανόμοια, που δεν μπορεί να τεθεί καν θέμα «επιστροφών», κομμάτων ή προσώπων, συγκρίνοντας την Ελλάδα του 2023 με εκείνη του 1989-1990. «Δεν τίθεται θέμα σύγκρισης μεταξύ των ηγετών του τότε και του τώρα. Οι ηγέτες του τότε περιβάλλονται από έναν μύθο, ήταν ανέγγιχτοι ακόμα και όταν βάλλονταν από παντού. Οι ηγέτες του σήμερα είναι απόλυτα εκτεθειμένοι στους πάντες και τα πάντα, στη δύναμη της πληροφορίας που οι ίδιοι προσφέρουν για την ζωή τους» λέει – και δίνει ιδιαίτερη σημασία ακόμα και στην ταχύτητα με την οποία καταναλώνονται τα γεγονότα. «Ας πάρουμε το παράδειγμα της τραγωδίας των Τεμπών. Από το απόλυτο σοκ μιας ολόκληρης κοινωνίας, η οποία βίωνε συνολικά εθνικό τραύμα, φτάσαμε σε μια προεκλογική περίοδο στην οποία το θέμα δεν συζητήθηκε δημόσια» τονίζει. «Η ζωή μας ακολουθεί μια λογική timeline Facebook. Θέλω συνέχεια να καταναλώνω νέο περιεχόμενο. Αν ο Κατρούγκαλος είχε γίνει μια βδομάδα πριν, ο ΣΥΡΙΖΑ δεν θα είχε το ίδιο πρόβλημα στην κάλπη». Τρεις μέρες διαρκεί πια κάθε θέμα στην Ελλάδα, λένε άρα και οι γνωρίζοντες, πράγμα που εν πολλοίς εξηγεί πώς τα γεγονότα των τελευταίων προεκλογικών ημερών επηρέασαν και την τελική διαφορά.