Ο αποσυνάγωγος Ζαν Ζενέ

Ο Ζαν Ζενέ είναι η πλέον ιδιόρρυθμη, από πολλές απόψεις, προσωπικότητα του διεθνούς θεάτρου. Αρσενική πόρνη, φυλακισμένος χρόνια στο Νησί του Διαβόλου, φίλος του Σαρτρ, προίκισε το γαλλικό αλλά και το παγκόσμιο θέατρο με μερικά έξοχα θεατρικά ρουμπίνια, αυθεντικά. Ολα τα έργα του έχουν παιχθεί στην Ελλάδα και ποτέ κανένας έλληνας συγγραφέας δεν τον μιμήθηκε, όπως άλλους πολλούς.

Το 1979 ο Γιάννης Χουβαρδάς σκηνοθέτησε στο ΚΘΒΕ, δέκα χρόνια μετά την παράσταση του Κουν στο Θέατρο Τέχνης, τις «Δούλες» του Ζενέ. Σημείωνα τότε στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ»:

«Οι δούλες»

«Εχουν περάσει ήδη 30 χρόνια από τότε που ο Ζουβέ παρουσίασε στο Παρίσι τις “Δούλες” του Ζενέ και οι ρυτίδες είναι ολοφάνερες. Αναφέρομαι στη γραφή, γιατί η “κραυγή” του “κολασμένου” ποιητή τους κρατάει ακόμα, αιφνιδιάζοντας τ΄ αφτιά μας. Στην τεχνική ο Ζενέ ισορρόπησε πάνω στο σκοινί που τεντώνεται από τον Μαριβό ως τον Ανούιγ και αυτή είναι η πρώτη του, η αισθητική τραγωδία. Κατάγεται, θεατρικά, από την καρτεσιανή φόρμα της γαλλικής παράδοσης και μέσα σ΄ αυτήν προσπαθεί να εντάξει την ανορθόδοξη φωνή του. Τελικά δεν ξέρουμε ποιος κερδίζει το παιχνίδι. Ωρες ώρες έχεις την εντύπωση πως ο μορφασμός του εκλογικεύεται μέσα στην τυπικότητα της μορφής. Κι άλλοτε αισθάνεσαι πως η φόρμα παραμορφώνεται από την αγωνία της ύπαρξης. Ο Σαρτρ έχει εξαντλήσει ως το μη περαιτέρω το θέμα, εμφανίζοντας την τεχνική του Ζενέ ως αγωνιώδες τέχνασμα του είναι να υπάρξει ως φαίνεσθαι. Δεν σκοπεύω να εισέλθω στα χωράφια της υπαρξιστικής φιλοσοφίας. Ο Ζενέ μάς ενδιαφέρει ως θεατρικός ποιητής και με την ποιητική του θα καταπιαστούμε.

Αν αναλογιστούμε πως “Οι δούλες” είναι το δεύτερο έργο του, δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε την τέλεια κατοχή της τεχνικής του θεάτρου. Είπαμε βέβαια πως η τεχνική αυτή, η γλώσσα της σκηνής, η θεατρική συμπεριφορά και ο σκηνικός ρυθμός παραπέμπουν στη δοκιμασμένη πορεία του γαλλικού “καλά μονταρισμένου” έργου. Ο Ζενέ ξέρει τι θα πει απόκρυψη, αιφνιδιασμός, πλαστή σχέση, πλαστή αφήγηση, απροσδόκητη εξέλιξη, αναστροφή των δεδομένων, πρόωρη καταστροφή των σκηνικών συνθηκών και έντεχνη επιστροφή στον προηγούμενο ρυθμό. Μα αυτά, θα πει κανείς, είναι τα δομικά υλικά του βουλεβάρτου. Ναι, ο Ζενέ από την τεχνική του βουλεβάρτου ξεκινά, για να τη χρησιμοποιήσει και να την υπονομεύσει. Μεταχειρίζεται τον οικείο χώρο, τις οικείες σχέσεις για να περάσει αιφνίδια στο φανταστικό, στον ανοίκειο χώρο.

Στις “Δούλες” η συνταγή δεν πετυχαίνει πάντα. Εδώ ο σκηνικός μύθος πολύ συχνά από σημαίνον γίνεται αυτός ο ίδιος σημαινόμενο, αντί δηλαδή να αφηγηθεί σκηνικά μια σχέση για να της δώσει νόημα, νόημα έχει μόνο ο μύθος ως μύθος (η Κλαίρη και η Σολάνζ, δύο δούλες αδελφές, παίζουν την κυρία και τη δούλα, η Κλαίρη την κυρία, η Σολάνζ την Κλαίρη), η γραφή, η λέξη, το ήθος το θεατρικό είναι παγιδευμένα στη φιλολογική θεατρική παράδοση του βουλεβάρτου. Και σπάνια απομακρύνονται για να απογειωθούν.

Συχνά ο Ζενέ, πίσω από τις λέξεις, μέσα από τις σχέσεις, ηθικολογεί. Αισθάνεται την ανάγκη να απολογηθεί και να εκλογικεύσει και τις σχέσεις και τα διαβήματα και τις συμπεριφορές των ηρωίδων του. Ζητά να νομιμοποιήσει τα κίνητρά τους. Οι δούλες του, και αλίμονο αν τις δεχόμαστε ως γενικευμένη ανθρώπινη κατάσταση, περιγράφουν την κατάστασή τους, δείχνουν τις συμπεριφορές τους. Δεν τις εξηγούν θεατρικά. Πίσω από την υπαρξιακή αγωνία των προσώπων ξεκινάει, ώρες ώρες, ένας μηδενιστικός ρομαντισμός, μια κατάφαση στην αρρώστια της ύπαρξης, μια παραίτηση και μια αποδοχή της αιώνιας υποταγής. Αυτά, ίσως, να είναι ωραία τεχνάσματα της φιλοσοφικής περιπέτειας, αλλά στο θέατρο, που είναι ένα τέχνασμα να φανερωθεί η ουσία ή, έστω, η δομή του κόσμου, παραμένουν ακροβατισμοί. Και “Οι δούλες” είναι ένα θεατρικό εύρημα, ένα υποκριτικό (και με τις δύο σημασίες) στρατήγημα. Ο Ζενέ επιθυμούσε τις δύο δούλες και την κυρία να τις παίξουν έφηβοι. Ετσι το στρατήγημα αποκτούσε και την τακτική του. Ανδρες να παίζουν τις γυναίκες που παίζουν τα αφεντικά. Και ακόμη: ηθοποιοί, άνδρες κ.λπ. Το παιχνίδι είναι παλιό, ξεκινάει από τον Αισχύλο και φτάνει στον Σαίξπηρ, εκεί όμως η μεταμόρφωση δεν ήταν αυτοσκοπός. Το φύλο δεν μετείχε στο δράμα ως φύλο, μετείχε ως ήθος και διάνοια. Στον Ζενέ το ήθος είναι το φύλο. Μια απλή σύγκριση με τη μεταμόρφωση του Πενθέα των “Βακχών” σε γυναίκα θα πείσει. Κοντολογίς, το έργο του Ζενέ είναι μια ευφυής κατασκευή που σήμερα δεν έχει μεγάλη πέραση, γιατί ο ίδιος έγραψε το ευφυέστερο “Μπαλκόνι” αργότερα και κατασκευαστικά τον ξεπέρασε ο Ιονέσκο, ο βουλεβαρδιέρος του παραλόγου».

«Το μπαλκόνι»

Το 1985, ξανά στο ΚΘΒΕ, και πάλι ο Γιάννης Χουβαρδάς σκηνοθετεί και «Το μπαλκόνι» του Ζενέ. Στο κριτικό μου σημείωμα στα «ΝΕΑ» έγραφα: «Κατά την ταπεινή μου γνώμη, “Το μπαλκόνι” δεν είναι ένα σημαντικό κείμενο, πάντως τόσο σημαντικό όπως “Οι δούλες”, ούτε τόσο θεατρικά ενδιαφέρον όπως “Οι νέγροι” ή “Το παραβάν”. Βεβαίως, είναι ένα κείμενο που γλιστρά συνεχώς πάνω στην κόψη ενός ξυραφιού ή σαν το βελούδο διακινδυνεύει τις όψεις του, καθώς αλλάζει φορά το πέλος. Αλλά ουσιαστικά είναι θεατρικά ανενεργό ύστερα από το πρώτο τέταρτο. Χωρίς αμφιβολία, είναι ένα κείμενο – πρόσχημα, ένας σκηνικός ερεθισμός, μια δυνατότητα για την πραγμάτωση ενός σκηνικού οράματος. Τα στοιχεία, όμως, αυτού του οράματος υπάρχουν μέσα στο κείμενο και γενικά μέσα στο έργο του Ζενέ και, βέβαια, δεν είναι τίποτε άλλο από το αμφίσημο και γοητευτικό παιχνίδι της μεταμόρφωσης. Σαφώς αυτό το παιχνίδι ούτε νέο είναι ούτε πρωτότυπο, αλλά ο Ζενέ το εμπλουτίζει με βάθη απαστράπτοντα. Πράγματι, σκύβοντας στον βυθό της ανθρώπινης ύπαρξης, ανασύρει από ‘κεί και όστρακα πεισματικά κλεισμένα και ερεθιστικά και μαργαρίτες σπάνιες. Ο κόσμος του Ζενέ στον βυθό είναι ένας ιριδισμός αέναων αντικατοπτρισμών, όπου τα είδωλα διαχέονται μέσα σε πληθώρα επανορθωτικών κατόπτρων. Πρέπει να πω ότι ποτέ μου δεν μπόρεσα να διαβάσω πολιτικά και κοινωνιολογικά “Το μπαλκόνι” και δεν νομίζω πως ήταν μέσα στις προθέσεις του Ζενέ κάτι τέτοιο. Θαρρώ δηλαδή πως το πορνείο του, όσο κι αν είναι ο κόσμος, δεν είναι ένα μικρομοντέλο της εξουσίας και της δομής της τόσο, όσο το μαγικό κουτί ενός ταχυδακτυλουργού ή το μουσείο κέρινων ομοιωμάτων. Τον Ζενέ τον ερεθίζουν περισσότερο οι στολές και οι επιθυμίες, παρά τα ιδεολογήματα και οι ιδεοληψίες. Νέτα σκέτα θα έλεγα πως “Το μπαλκόνι” αν διαβαστεί ως πολιτική ή άλλη αλληγορία, καταρρέει και ηχεί ή φαντάζει σαν μια μεγάλη χρωματιστή και εκκωφαντική συνάμα σαπουνόφουσκα».