Η λογική της απλής αναλογικής

Εχουν επισημανθεί οι αδυναμίες του εκλογικού συστήματος της απλής αναλογικής από πολλούς σχολιαστές ενόψει των εκλογών που θα διεξαχθούν στις 21 Μαΐου. Εχουν τονιστεί τα προβλήματα που δημιουργούνται με την οιονεί ματαίωση της δυνατότητας σχηματισμού μονοκομματικής κυβέρνησης με αυτό το σύστημα, καθώς και τα θεσμικά αδιέξοδα στα οποία οδηγεί όταν το πολιτικό σύστημα είναι «πρωθυπουργοκεντρικό» και συγχρόνως επιβάλλει πολύ αυστηρούς περιορισμούς στη διαδικασία διερευνητικών εντολών για τον σχηματισμό κυβέρνησης.

Ομως, ανεξάρτητα από τις δυσκολίες εφαρμογής του, πολλοί στην Ελλάδα θεωρούν ότι η «απλή και άδολη αναλογική» είναι το δικαιότερο σύστημα, διότι μέσα από αυτό αποτυπώνεται με ακρίβεια η λαϊκή βούληση, η οποία παραμορφώνεται αν ισχύσει οποιοδήποτε άλλο σύστημα. Υποστηρίζεται, μ’ άλλα λόγια, ότι τουλάχιστον «στη θεωρία» η απλή αναλογική είναι το ιδανικό εκλογικό σύστημα, έστω και αν δεν αποδίδει «στην πράξη».

Η πεποίθηση ότι το εκλογικό σύστημα της απλής αναλογικής είναι το δικαιότερο και το μόνο συμβατό με τη δημοκρατία εδράζεται σε μια αντίληψη για την τελευταία η οποία είναι προβληματική. Σύμφωνα μ’ αυτήν τη λογική η πλειοψηφία εκλαμβάνεται ως οιονεί ολότητα, εφόσον αποτελεί το μεγαλύτερο κομμάτι του συνόλου και εφόσον δεχθούμε ότι η λαϊκή βούληση είναι ενιαία, εκλαμβάνεται η πλειονότητα που ξεπερνάει το ήμισυ ως έκφραση της λαϊκής βούλησης στο ακέραιο. Επομένως, η κατοχή της πλειοψηφίας υποτίθεται ότι εκφράζει την ενιαία λαϊκή βούληση κατά προσέγγιση με την αναλογική εκπροσώπηση.

Η αντίληψη αυτή για τη δημοκρατία και την εκπροσώπηση παραβλέπει ότι το αποτέλεσμα των εκλογών δεν αποτελεί χαρτογράφηση μιας συλλογικής λαϊκής βούλησης που υποτίθεται ότι υπάρχει ανεξάρτητα από θεσμούς και συμβάσεις. Το  αποτέλεσμα των εκλογών εκλαμβάνεται συμβατικά ως αποτύπωμα μιας εντολής του συνόλου των πολιτών, η οποία προκύπτει από μια συνταγματικά προβλεπόμενη διαδικασία σε μια δημοκρατία.

Η ίδια η έννοια της «δίκαιης» ή της «ορθής» εκπροσώπησης είναι θέμα σύμβασης που μπορεί να διαφέρει από χώρα σε χώρα και ότι δεν υπάρχει Αρχιμήδειο σημείο από το οποίο να μπορεί να παρατηρηθεί και να ορισθεί η μία και μόνη, υποτιθέμενα αντικειμενική έκφραση της λαϊκής θέλησης. Αν ισχύει η παραδοχή ότι μόνο άτομα βούλονται και ότι οι συλλογικές οντότητες είναι πλασματικές – και δεν είναι δεδομένες «απέξω» –  η έννοια της «συλλογικής βούλησης» είναι οντολογικά ανυπόστατη, έστω και αν είναι συμβατικά ή μεθοδολογικά χρήσιμη. Εκφράζει τη συλλογική απόφαση που λαμβάνεται ακολουθώντας τους ισχύοντες κανόνες του δημοκρατικού παιχνιδιού. Δεν είναι και δεν μπορεί να είναι με κανέναν τρόπο και κάτω από οποιοδήποτε σύστημα μια ουσιολογική χαρτογράφηση της συλλογικής λαϊκής βούλησης.

Για τον ίδιο λόγο είναι όχι μόνο αντιδημοκρατική, αλλά και λογικά άτοπη η ιδέα σύμφωνα με την οποία υπάρχει ουσιολογική διαφορά μεταξύ πλειονότητας και μειονότητας – ότι δημοκρατία είναι η επιβολή της βούλησης των πολλών επί των ολίγων. Δεν υπάρχει κάποια μεταφυσική «ουσία» που να προσδίδει ιδιαίτερο προνόμιο στην πλειοψηφία, η οποία έτσι κι αλλιώς σε μια δημοκρατία είναι και πρέπει να είναι παροδική. Και η αρμοδιότητα της τελευταίας στη λήψη αποφάσεων δεν είναι και δεν είναι δυνατόν να είναι άλλο από συμβατική.

Υπό αυτό το πρίσμα, το εκλογικό σύστημα της απλής αναλογικής πρέπει να κριθεί ως προς την αποτελεσματική του επάρκεια και μόνο. Η ιδέα ότι είναι το δημοκρατικά ιδανικό σύστημα είναι άκυρη και η εμμονή σ’ αυτήν την ιδέα είναι έωλη – και συχνά αποτελεί πρόσχημα για τη συγκάλυψη ορισμένων πολιτικών σκοπιμοτήτων.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας
στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστήμης
στο Πανεπιστήμιο Αθηνών