Διατηρητέα «στον πάγο»

Θεώρησα σημαντική κατάκτηση του αρχιτέκτονα Παναγιώτη Πάγκαλου, αναπληρωτή καθηγητή Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, που κατάφερε μέσα σε δύο χρόνια να κηρυχθεί Σύγχρονο Διατηρητέο Μνημείο το Κλειστό Κολυμβητήριο της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων (εικ. 2), τον Σεπτέμβριο του 2020. Ηταν η πρώτη κήρυξη διατηρητέου έργου εν ζωή αρχιτέκτονα στην Ελλάδα, λίγες ημέρες πριν από τον θάνατό του. Ενα σημαντικό έργο που πραγματοποίησε ο Δημήτρης Φατούρος την περίοδο 1956-1959, στην Πειραϊκή. Ενα στατικό επίτευγμα με καμπυλόμορφη κάλυψη, κεκλιμένα υποστυλώματα και με πρωτοφανή μεγάλα υαλοστάσια. Ενα σπάνιο δείγμα του ελληνικού μοντερνισμού, που διακρίθηκε διεθνώς το 2020 ως ένα από τα 100 σημαντικότερα κτίρια από μπετόν σε όλη την Ευρώπη.

Δεν είναι όμως το μόνο μεταπολεμικό έργο που προωθεί εδώ και χρόνια ο Πάγκαλος. Θεωρεί σφάλμα τα διατηρητέα να χαρακτηρίζονται πολύ μεταγενέστερα της ύπαρξής τους, με αποτέλεσμα να προκύπτουν φθορές και αλλοιώσεις. Ετσι, επέλεξε να αξιοποιήσει το άρθρο 6 του Νόμου 3028/2002 που επιτρέπει για κτίρια ηλικίας μικρότερης των 100 ετών να κηρυχθούν διατηρητέα, αρκεί στο αίτημα να δικαιολογείται η ιδιαίτερη σημασία τους. Θεωρεί ότι αξίζει για εκπαιδευτικούς και πολιτισμικούς λόγους να αφήσουμε παρακαταθήκη στις επόμενες γενιές τις επιλογές μας για την αρχιτεκτονική του σήμερα στην Ελλάδα, μέσω του υπουργείου Πολιτισμού.

Ο Πάγκαλος συσχετίζοντας τις επιλογές διακεκριμένων αρχιτεκτόνων και καθηγητών έχει συγκροτήσει τον «Πρώτο διαρκή κατάλογο σύγχρονων κτιρίων», που περιλαμβάνει περί τα 28 μεταπολεμικά κτίρια και τον Μάρτιο του 2017 συγκρότησε φάκελο με πλήρη και τεκμηριωμένα στοιχεία για τον Εργατικό Οικισμό Μπάρλου στο Δίστομο Βοιωτίας. Ενα θαρραλέο πείραμα (1969), έργο των Δημήτρη και Σουζάνας Αντωνακάκη, όπου αντιπρότειναν στον ιδιοκτήτη αντί για τρεις πολυκατοικίες, που θα στέγαζαν ιεραρχικά τους εργαζόμενους στα μεταλλεία του βωξίτη, να πραγματοποιήσουν ένα «ουτοπικό χωριό», με ανθρώπινη κλίμακα, και σεβασμό στο τοπίο. Παράλληλα, με μια πρωτότυπη τυπολογία και τον ενιαίο κάναβο στους κλειστούς και υπαίθριους χώρους, επιλεγμένες αρετές της ανώνυμης αρχιτεκτονικής συντίθενται στιβαρά και με τόλμη με τον ελληνικό μοντερνισμό, για την ένταξη 85 κατοικιών με κοινόχρηστους χώρους. Ενα έργο με διεθνείς δημοσιεύσεις.

Τον Μάρτιο του 2019, υποβλήθηκε 3ος ολοκληρωμένος φάκελος για το έργο του Αρη Κωνσταντινίδη «Σπίτι διακοπών στην Ανάβυσσο» (εικ. 4). Μια εξοχική κατοικία (1962) που βρίσκεται πάνω σε ένα βραχώδες ακρωτήρι, στο 48ο χλμ. της οδού Aθηνών-Σουνίου, και έχει χαρακτηριστεί ως το κτισμένο μανιφέστο του Αρη Κωνσταντινίδη. Αποτέλεσε έναν «πυκνωτή νοημάτων», τα οποία ο Κωνσταντινίδης υπερασπίστηκε εμμονικά και με πάθος.

Εναν χρόνο μετά, τον Φεβρουάριο του 2020 υποβλήθηκε και ο 4ος φάκελος για την κήρυξη ως διατηρητέου μνημείου της «Κατοικίας στην Φιλοθέη» (1963) του αρχιτέκτονα Νίκου Βαλσαμάκη (εικ. 3), που συνιστά ένα επίσης κτίριο-μανιφέστο του μοντέρνου της εποχής του, ένα έργο υψηλής τεχνολογίας, που επιλέχθηκε ανάμεσα στις καλύτερες εκατό κατοικίες στο ομώνυμο λεύκωμα που εξέδωσε το Δίκτυο Μουσείων Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής και κοσμεί το εξώφυλλό του.

Τουλάχιστον δεκαπέντε σημαντικές προσωπικότητες συνυπογράφουν αυτές τις αιτήσεις, που συνοδεύονται εν είδει διατριβής, με κείμενα τεκμηρίωσης, διεθνείς δημοσιεύσεις, αναλυτικά  σχέδια και φωτογραφικό υλικό.

Τον Ιανουάριο του 2023, ο Πάγκαλος με επιστολή του στην υπουργό Πολιτισμού ζητά να ενημερωθεί σχετικά με την εξέλιξη των τριών αιτήσεων που εκκρεμούν, με δεδομένο ότι παρά το υπερβολικά μεγάλο χρονικό διάστημα που έχει παρέλθει, ουδεμία επίσημη ενημέρωση έχει λάβει από τις αρμόδιες υπηρεσίες του ΥΠΠΟΑ. Λαμβάνει απάντηση από τον αναπληρωτή προϊστάμενο της ΥΝΜΤΕΑΑΣΕΚ, Σταύρο Τσάβαλο, που τον ενημερώνει ότι δεν έχει στην ουσία προκύψει κάποια ουσιαστική πρόοδος και δεν έχουν ακόμη προγραμματιστεί σχετικές αυτοψίες.

Δεν θα υπεισέλθω στην αλληλογραφία που ακολούθησε με νέα έντονη επιστολή του Πάγκαλου, στην οποία ενεπλάκη και η κυρία Αμαλία Ανδρουλιδάκη, προϊσταμένη της Γενικής Διεύθυνσης Αναστήλωσης, Μουσείων και Τεχνικών Εργων, που δηλώνοντας ότι έχουν προβεί στις ενδεδειγμένες ενέργειες, επεδίωξε να εξάρει «τον καθημερινό μόχθο των υπαλλήλων του υπουργείου για να επιτελέσουν το καθήκον τους, γεγονός που όχι μόνο δεν αμφισβητείται από κανέναν αλλά αντιθέτως επιβεβαιώνεται καθημερινά». Γιατί πρωτίστως, στον βαθμό που συνυπογράφω ως αρχιτέκτων τις συγκεκριμένες αιτήσεις, είναι η διαπίστωση ότι ο «μόχθος» αυτός δεν επιβεβαιώνεται για τις συγκεκριμένες διαδικασίες, μια και ο χρόνος των 6 ετών που έχει μεσολαβήσει είναι αδιαμφησβήτητα υπερβολικός και θα πρέπει άμεσα να επισπευσθούν και για να τιμηθούν και οι εν ζωή αρχιτέκτονες.